Admission interview मध्ये इंग्रजी प्रश्नावर गप्प बसणारं मूल आणि आजीशी मराठीत न बोलू शकणारं मूल — दोन्ही टाळता येतात. 'घरभाषा' पद्धत, आठवड्याचा नमुना plan आणि आजी-आजोबांच्या गोष्टींचा नेमका वापर — सगळं एका ठिकाणी.
पुण्यातली स्नेहल अडीच वर्षांच्या अद्वैतला घेऊन nursery च्या admission interview ला गेली. Teacher नी हसून विचारलं, “What colour is this?” — घरी ‘लाल बस आली!’ म्हणून ओरडत धावणारा अद्वैत गप्प. बाहेर पडताना नवरा हळूच म्हणाला, “आपण घरीच English बोलायला हवं होतं.” हा प्रसंग पुण्या-मुंबईतल्या हजारो घरांत दर admission season ला घडतो — आणि त्यातून निघणारा ‘मराठी बंद करा’ हा निष्कर्ष नेमका उलटा आहे.
भाषाविकासाचं संशोधन सातत्याने सांगतं: मातृभाषेचा पाया पक्का असलेली मुलं दुसरी भाषा जास्त वेगाने आणि जास्त खोल शिकतात, कारण एका भाषेत शिकलेल्या संकल्पना दुसऱ्या भाषेत आपोआप transfer होतात. दोन भाषा ऐकत वाढणाऱ्या दोन वर्षांच्या मुलाकडे एकूण शब्दभांडार एकभाषिक मुलाइतकंच असतं — फक्त ते दोन भाषांत विभागलेलं असतं. म्हणजे मराठीत 30 आणि इंग्रजीत 25 शब्द असतील, तर ते मूल 55 शब्दांचं आहे, 30 शब्दांचं नाही.
‘मला apple दे’ असं दोन भाषा मिसळून बोलणं (code-mixing) हे गोंधळाचं लक्षण नाही — मूल एकाच वेळी दोन व्याकरणं आत्मसात करत असल्याचा तो पुरावा आहे. जगभरातली बहुतेक मुलं दोन-तीन भाषा ऐकतच वाढतात; एकच भाषा हा अपवाद आहे, नियम नाही.
OPOL म्हणजे 'One Person, One Language' — आई सातत्याने मराठीत, बाबा (किंवा शाळा-पाळणाघर) इंग्रजीत. मूल दोन-तीन महिन्यांतच ‘कोणाशी कोणती भाषा’ हे ओळखायला लागतं. दोघे पालक मराठी असतील तर जागेवरून ठरवणारी ‘घरभाषा’ पद्धत सोपी पडते: घराच्या उंबरठ्याच्या आत मराठी, शाळा-क्लासमध्ये इंग्रजी. कोणतीही पद्धत निवडा — नियम मुलाला स्पष्ट कळेल इतकं सातत्य हीच खरी अट आहे.
प्रमाणही महत्त्वाचं: भाषातज्ज्ञांचा साधारण अंदाज असा की मुलाच्या जागेपणाच्या वेळेपैकी किमान 20-30 टक्के वेळ एका भाषेचा जिवंत संपर्क हवा — म्हणजे दिवसाला ढोबळपणे 2-3 तास ती भाषा कानावर पडायला हवी. दोघे office ला जाणारे असाल, तर संध्याकाळचे 6 ते 8 हे दोन तास ‘फक्त मराठी’ ठेवले — खेळ, जेवण, गप्पा, झोपण्यापूर्वीची गोष्ट — तरी हे गणित जमतं. TV किंवा YouTube वरचं मराठी हे ‘संपर्क’ म्हणून अर्धंच मोजा; भाषा संवादातून शिकली जाते, ऐकण्यातून नाही.
मूल इंग्रजीत उत्तर देतं तेव्हा रागावू नका आणि ‘मराठीत बोल!’ असा हुकूमही नको. त्याऐवजी ‘recast’ करा — मुलगा म्हणाला “Look, dog!”, तर तुम्ही “हो रे, केवढा मोठा कुत्रा आहे तो!” असं मराठीत परत द्या. न टोकता, न थांबवता योग्य शब्द पुन्हा कानावर घालणं — हीच जगभर सिद्ध झालेली पद्धत आहे.
आजी-आजोबा हे घरातलं सर्वात मोठं ‘भाषा-विद्यापीठ’ आहे. गावी असतील तर रोजचा 10-15 मिनिटांचा video call ठरवा आणि गोष्ट सांगण्याचं काम अधिकृतपणे त्यांच्याकडे द्या — इसापनीती, बिरबलाच्या गोष्टी, ‘चिऊताई चिऊताई दार उघड’. दिवाळी-मे महिन्याच्या सुट्टीत आजोळी 8-10 दिवसांचा मुक्काम म्हणजे मराठीचं intensive शिबिरच — तिथे भाषा शिकवावी लागत नाही, ती आपोआप अंगात मुरते.
झोपण्यापूर्वीची एक मराठी गोष्ट हा नियम करा — रोज फक्त 10 मिनिटं. लहानांसाठी ‘चंपक’, ‘ठकठक’ सारखी मासिकं, चित्रांची गोष्टीची पुस्तकं; थोड्या मोठ्यांसाठी ‘फास्टर फेणे’, ‘गोट्या’. सोबत ‘येरे येरे पावसा’, ‘सांग सांग भोलानाथ’, ‘असावा सुंदर चॉकलेटचा बंगला’ — गाण्यांतून लय आणि शब्द दोन्ही मिळतात. Screen time द्यायचाच असेल तर त्यातला अर्धा वेळ मराठी content चा ठेवा.
आजीच मुलाशी इंग्रजी-हिंदीत बोलायला लागली (‘त्याला तेच कळतं’ म्हणून), तर हा शब्दन्शब्द वापरा: “आई, तुम्ही त्याच्याशी फक्त मराठीच बोला. English बोलणारे त्याला जगात भरपूर भेटतील — पण तुमच्यासारखं मराठी, तुमच्या गोष्टी त्याला दुसरं कोणीही देऊ शकणार नाही.” बहुतेक आजी-आजोबांना हे ऐकून अभिमानच वाटतो.
शाळेआधी घरी इंग्रजीची तयारी म्हणजे ‘A for Apple’ चा रट्टा नव्हे. रोज 10 मिनिटांचं एक English picture book, आंघोळ-जेवणाच्या वेळची दोन-चार वाक्यं (“Where is your nose?”, “Let's wear shoes”), आणि नेहमीची rhymes — इतकं पुरे. उच्चार चुकला तर मध्ये थांबवू नका; इथेही recast च वापरा — मुलानं “yellow lellow” म्हटलं तर “Yes, yellow!” म्हणून पुढे जा.
Admission interview साठी रंग, प्राणी, स्वतःचं नाव-वय इतकं इंग्रजी पुरेसं असतं — आणि मूल गप्प बसलंच, तर teacher ना शांतपणे सांगा: “He understands both languages; at home we speak Marathi.” चांगल्या शाळा द्विभाषिक मुलांना कमी लेखत नाहीत — उलट पुढे-मागे तीच मुलं भाषा विषयांत चमकतात, हे त्यांनाही अनुभवाने माहीत असतं. Interview तल्या पाच मिनिटांसाठी घरातली भाषा बदलणं हा तोट्याचा सौदा आहे.
सोम-शुक्र: सकाळी आवरताना मराठी गाणी (10 मिनिटं); संध्याकाळ 6 ते 8 ‘फक्त मराठी’ वेळ — खेळ, जेवण, गप्पा; झोपताना मराठी गोष्ट (10 मिनिटं). मंगळ-गुरु-शनि: दिवसातून एकदा English picture book (10 मिनिटं). शनिवार: आठवड्याचं एक मराठी गाणं पाठ — भेंड्यांमध्ये वापरायला. रविवार: आजी-आजोबांचा video call (15 मिनिटं, गोष्टीसह) आणि जमल्यास मराठी नाटुकलं किंवा सिनेमा एकत्र.
दोघं नोकरी करत असाल तर पाळणाघरात किंवा सांभाळणाऱ्या मावशी कोणत्या भाषेत बोलतात हे मुद्दाम विचारा — तीच मुलाची ‘तिसरी शाळा’ असते; मावशी मराठी बोलणाऱ्या असतील तर घरचं गणित अजून सोपं होतं. हा plan कागदावर लिहून फ्रिजवर लावा आणि सलग तीन आठवडे पाळा — तेवढ्यात त्याची सवय होते, आणि सवय झाली की plan ची गरजच उरत नाही.
“दोन भाषा शिकवल्या की मूल उशिरा बोलतं” — विज्ञान म्हणतं: द्विभाषिक मुलं उशिरा बोलल्यासारखी वाटतात, कारण त्यांचे शब्द दोन भाषांत विभागलेले असतात; दोन्ही भाषांतले शब्द मिळून मोजले तर विकासाचा वेग एकभाषिक मुलांइतकाच भरतो. मात्र दोन वर्षांच्या मुलाकडे दोन्ही भाषा मिळूनही 50 शब्द नसतील, जोडशब्द येत नसतील किंवा मूल नावाला प्रतिसाद देत नसेल, तर ते द्विभाषिकतेमुळे नाही — बालरोगतज्ज्ञांना जरूर दाखवा.
“फक्त English बोललं तरच मूल पुढे जाईल” — इथेही विज्ञान उलट सांगतं: पालकांनी मोडक्या-तोडक्या इंग्रजीत बोलण्यापेक्षा समृद्ध, ओघवत्या मराठीत बोलणं मुलाच्या भाषाविकासाला जास्त देतं. आणि आजीचं जे बरोबर आहे ते ठेवाच — गोष्टी, गाणी, म्हणी, उखाणे हीच भाषाशिक्षणाची जगातली सर्वोत्तम साधनं आहेत; बदललंय फक्त माध्यम, पद्धत तीच आहे.
प्रश्न: मूल एका वाक्यात मराठी-इंग्रजी मिसळून बोलतं — बिघडलं का? — अजिबात नाही. Code-mixing हे द्विभाषिक मुलांचं सामान्य लक्षण आहे; जगभरातले प्रौढ द्विभाषिकही असंच बोलतात. वय वाढेल तशी ‘कोणाशी कोणती भाषा’ ही जाण आपोआप पक्की होते.
प्रश्न: English-medium शाळेत घातलं, मग घरी तरी English बोलावं का? — नको. शाळेत रोज 6-7 तास इंग्रजीचा भरपूर संपर्क मिळणारच आहे; मराठीला मात्र घराशिवाय दुसरं कोणीच नाही. घरची भाषा मराठी ठेवली नाही, तर तिसरीपर्यंत मूल आजीशी धड बोलू शकत नाही — आणि गमावलेली घरभाषा परत आणणं फार अवघड असतं.
प्रश्न: दुसरी भाषा कोणत्या वयापासून सुरू करावी? — जन्मापासूनच चालते; बाळाचा मेंदू पहिल्या दिवसापासून दोन भाषांचे आवाज वेगळे ओळखू शकतो. उशिरा सुरुवात केली तरी बिघडत नाही — फक्त सातत्याने, संवादातून संपर्क द्या; वय कोणतंही असो, पद्धत हीच.
प्रश्न: मुलाला मराठी समजतं पण उत्तर इंग्रजीतच देतं — काय करू? — हे ‘passive bilingual’ अवस्थेचं लक्षण आहे आणि ते फिरवता येतं. आग्रह-धमकी नको; मराठी बोलण्याची गरज पडेल अशा संधी वाढवा — आजोळचा मुक्काम, मराठी बोलणारी भावंडं-मित्र, आणि तुमचं स्वतःचं न चुकता मराठीत उत्तर देणं. काही महिन्यांत बोलणं फुटतं.