डबा भरलेला परत येतो याचे कारण अनेकदा मेनू नसून नियोजन असते — मधल्या सुट्टीची दहा मिनिटे, पदार्थाचा आकार आणि थंड झाल्यावरची चव. थालीपीठापासून नाचणी लाडवापर्यंत, फ्रीजवर चिकटवण्याजोगा आठवड्याचा तक्ता.
शाळेतून आलेली सॅक उघडता क्षणी वास सांगतो — आज पुन्हा डबा तसाच आला आहे. सकाळी साडेसहाला उठून केलेले थालीपीठ अर्धे तसेच. रागावण्याआधी एक आकडा लक्षात घ्या: बहुतेक शाळांच्या मधल्या सुट्टीत मुलांच्या हातात प्रत्यक्ष खाण्यासाठी दहा-पंधरा मिनिटेच असतात — आणि त्यातही गप्पा, रांगा, खेळ. जो पदार्थ त्या दहा मिनिटांत हाताने पटकन उचलून खाता येत नाही, तो परत येणारच.
म्हणजे प्रश्न 'काय करू?' इतकाच 'कसे देऊ?' हाही आहे. परत न येणाऱ्या डब्याचे तीन निकष: आकाराने लहान आणि हाताने उचलता येणारे तुकडे, थंड झाल्यावरही चांगली लागणारी चव, आणि मुलाच्या भुकेइतकेच — जास्त नव्हे — प्रमाण. या तीन निकषांवर आता संपूर्ण आठवडा बांधून काढू.
डबा भरताना डोळ्याने तपासा — त्यात किमान तीन रंग दिसतात का? पिवळसर धान्य (थालीपीठ, पोहे), हिरवी भाजी किंवा काकडी-सिमला, आणि लाल-केशरी फळ किंवा गाजर. तीन रंग जुळले की डोळ्यांना डबा आकर्षक दिसतो आणि नकळत वेगवेगळे पोषक घटकही जुळून येतात. प्रमाणाचे सूत्र: अर्धा डबा धान्य, पाव भाग प्रथिने (दही, शेंगदाणे, मूग, अंडे), पाव भाग भाजी-फळ. पाच-सहा वर्षांच्या मुलासाठी अंदाज: एक छोटे थालीपीठ + चार-पाच गाजर-काकडीच्या काड्या + एक लहान केळे — बस.
दुसरी युक्ती निवडीची: रविवारी मुलाला दोन-तीन पर्याय दाखवून आठवड्यातले दोन दिवसांचे पदार्थ त्यालाच निवडू द्या. स्वतः निवडलेला पदार्थ संपून येण्याची शक्यता कितीतरी जास्त असते — हट्ट कमी होतो आणि 'तू ठरवलं होतंस ना' हे वाक्य आईच्या बाजूने उभे राहते. कप्प्यांचा डबा असेल तर पदार्थ एकमेकांत मिसळत नाहीत आणि छोटासा कुकी-कटरने केलेला आकारही पोळीच्या तुकड्यांना नवे रूप देतो.
(1) थालीपीठ: रविवारी भाजणी तयार असली की सकाळी भाजणी + किसलेला दुधी किंवा गाजर + दही मळून मध्यम आचेवर दोन थालीपिठे — 15 मिनिटे; लहान आकारात केली की हाताने खाणे सोपे. (2) कांदा-पोहे: पोहे धुऊन, फोडणी, वर भाजलेले शेंगदाणे — 12-15 मिनिटे; शेंगदाण्यांमुळे प्रथिनेही येतात. (3) मुगाचे धिरडे: रात्री मूग भिजत घाला, सकाळी वाटून पिठात जिरे-कोथिंबीर, सहा-सात मिनिटांत तीन-चार लहान धिरडी — सोबत खजूर-चिंचेची चटणी.
(4) रवा उपमा: भाजलेला रवा घरात तयार ठेवला की गाजर-मटार घालून 15 मिनिटांत; वर लिंबू पिळायला विसरू नका, थंड झाल्यावरही चव टिकते. (5) पालक किंवा मेथी पराठा: कणिक आदल्या रात्री मळून फ्रीजमध्ये; सकाळी लाटून तूप लावून 12 मिनिटे. जोडीला रविवारचे बॅच-कुकिंग: नाचणीचे पीठ तुपावर खमंग भाजून गूळ मिसळून केलेले 12-15 नाचणी लाडू आठवडाभर छोट्या सुट्टीच्या डब्याची सोय करतात — नाचणीत कॅल्शियम आणि लोह दोन्ही भरपूर.
सोमवार: थालीपीठ + दह्याचा छोटा डबा. मंगळवार: कांदा-पोहे + शेंगदाणे + केळे. बुधवार: मुगाचे धिरडे + खजूर-चिंच चटणी. गुरुवार: पालक पराठ्याची चौकोनी घडी + गाजर काड्या. शुक्रवार: भाज्यांचा उपमा + चिकूचे तुकडे. शनिवार (अर्धा दिवस): नाचणी लाडू + राजगिरा चिक्कीचा तुकडा. छोट्या सुट्टीसाठी रोज: एखादे फळ, भाजलेले मखाणे किंवा घरचा चिवडा यांपैकी एक — छोट्या सुट्टीत खायला जेमतेम पाच मिनिटे असतात, म्हणून तिथे न सांडणारे, हातात मावणारे पदार्थच चालतात.
हा तक्ता प्रिंट करून फ्रीजवर चिकटवा — रोज सकाळचा 'आज काय देऊ?' हा निर्णय-थकवा तिथेच संपतो. दर दोन आठवड्यांनी एक-दोन घरे बदला: साबुदाणा खिचडी, कोथिंबीर वडी, इडली-चटणी, मूग-चण्याचे कटलेट. आणि एक दिलासा — तोच पदार्थ पंधरा दिवसांनी परत आला तरी बिघडत नाही; मुलांना खरे तर ओळखीचे पदार्थ आवडतात, रोज नवा प्रयोग आईला हवा असतो, मुलाला नाही.
चिप्सच्या एका लहान पाकिटात मुलाच्या दिवसभराच्या मिठाच्या गरजेचा मोठा हिस्सा असतो, आणि क्रीम बिस्किटांमध्ये मैदा आणि रिफाइंड साखर यांशिवाय फारसे काही नसते. रोजच्या डब्यात हे नकोच; पूर्ण बंदीपेक्षा 'हे कधीतरीचे पदार्थ' अशी घरात स्पष्ट भाषा ठेवा — महिन्यातून एखादा दिवस ठरवून दिला की चोरून खाण्याचे आकर्षणही ओसरते.
घरचे पर्याय चवीत कमी नाहीत: तुपावर पाच मिनिटांत भाजलेले मखाणे, पातळ पोह्यांचा चिवडा, राजगिरा लाडू, गूळ-शेंगदाण्याची चिक्की, खजूर. शनिवारी-रविवारी हे पदार्थ मुलांबरोबर बनवा — 'मी केलेला चिवडा' आठवडाभर अभिमानाने खाल्ला जातो. आठवड्याचा साठा हवाबंद डब्यात केला की सकाळच्या घाईत डब्याचा छोटा कप्पा तीस सेकंदांत भरतो. मखाण्यांत प्रथिने-कॅल्शियम आणि राजगिऱ्यात लोह असल्याने हे पदार्थ नुसते 'टाइमपास' नाहीत — ते डब्याच्या पोषणाचाच भाग होतात.
'ताटातले संपल्याशिवाय उठायचे नाही' — जबरदस्तीने खाऊ घातल्याने मुलाचे भूक आणि पोट भरल्याचे नैसर्गिक संकेत बिघडतात आणि जेवण ही लढाई बनते. न संपलेला डबा ही शिक्षेची नव्हे, माहितीची गोष्ट आहे: प्रमाण जास्त होते? पदार्थ थंड होऊन कोरडा लागला? खायला वेळच मिळाला नाही? आठवडाभर निरीक्षण करा, कारण सापडते.
'तूप-लोणी लावले की मूल जाड होते' — वाढत्या मुलांच्या मेंदूला आणि शरीराला चांगल्या स्निग्ध पदार्थांची गरज असते; पोळी-पराठ्यावरचा चमचाभर साजूक तूप हा प्रश्न नसून उत्तर आहे — खरे लक्ष ठेवायचे ते तळलेले पॅकेट पदार्थ आणि साखरेवर. 'एकदा नाही म्हटले म्हणजे कायमचे नावडते' — संशोधन सांगते की नवी चव मुलाला सरासरी आठ-दहा वेळा दिल्यानंतर स्वीकारली जाते; दुधीची भाजी नाकारली तरी दुधी-थालीपीठ आवडू शकते — रूप बदलून पुन्हा द्या.
प्रश्न: मूल डब्यात रोज गोडच मागते, काय करू? — गोडाची जागा घरच्या गोडाने भरा: खजूर, नाचणी लाडू, गूळ-शेंगदाणा चिक्की, केळे. डब्यात रोज एक छोटा गोड घास ठेवला की बाहेरच्या चॉकलेटची मागणी आपोआप निवते; केक-चॉकलेट 'वीकेंड ट्रीट' म्हणून ठेवा.
प्रश्न: सकाळी वेळच पुरत नाही, नियोजन कसे जमवू? — आदल्या रात्री दहा मिनिटे: कणिक मळून फ्रीजमध्ये, मूग भिजत, भाजी चिरून डब्यात. भाजणी, भाजलेला रवा, लाडू हे रविवारी. मेनू तक्त्यावर ठरलेला असला की सकाळी फक्त हात चालवायचे असतात, डोके नाही — बहुतेक घरांत वेळ स्वयंपाकात नव्हे, 'काय करू?' या विचारात जातो.
प्रश्न: डबा दुपारपर्यंत खराब होणार नाही यासाठी काय करावे? — पदार्थ पूर्ण थंड करून मगच झाकण लावा (वाफेने पदार्थ ओलसर-आंबट होतो), स्टीलचा डबा वापरा, पावसाळ्यात दही-भातासारखे लवकर बिघडणारे पदार्थ टाळा आणि कापलेल्या फळांना लिंबू चोळा म्हणजे ती काळी पडत नाहीत.
प्रश्न: बाकीची मुले चिप्स आणतात म्हणून माझेही मूल हट्ट करते? — 'आपल्या घरी डब्यात घरचे पदार्थ, महिन्यातून एकदा तुझ्या आवडीचे पाकीट' असा स्पष्ट नियम करा आणि तो पाळा. सोबत घरच्या पदार्थांना आकर्षक रूप द्या — चिवड्याचा कोन, लाडवाचा छोटा डबा, कटरने केलेल्या आकाराच्या पोळ्या. मुलांना पदार्थाइतकीच त्याची 'ऐट' महत्त्वाची असते. आणि शेवटी — डब्यासोबत पाण्याची बाटली रोज भरून द्यायला विसरू नका; शाळेच्या दिवसात मुलाने किमान चार-पाच ग्लास पाणी प्यायला हवे, आणि तहानलेल्या मुलाला भूकही नीट लागत नाही.