आजीकडे गेल्यावर झालेला accident आणि 'आम्ही तुला वर्षाची असतानाच शिकवलं होतं' हा टोमणा — यातून प्रत्येक आई जाते. योग्य वय, तयारीची नेमकी लक्षणं, पहिल्या आठवड्याचा दिवसागणिक प्लॅन आणि न रागावता वापरायची वाक्यं — सगळं एका ठिकाणी.
दिवाळीसाठी अडीच वर्षांच्या मीराला घेऊन गावी आजीकडे. फराळ चालू असताना मीरा सोफ्याजवळ उभी राहते आणि — accident. पाहुण्यांसमोर आई ओशाळते, आणि आजी सहज म्हणून जाते: 'आम्ही तुला वर्षाची असतानाच शू-शूला शिकवलं होतं. हल्लीच्या मुलांना डायपरची सवय लावता म्हणून हे असं.' आईच्या मनात अपराधीपणा — आपण उशीर केला का? खरं उत्तर: नाही. अडीच वर्षांच्या मुलीचा accident हा नियमाला धरूनच आहे, अपवाद नाही.
जगभरातल्या बालरोगतज्ज्ञांचा अनुभव असा: बहुतेक मुलं 18 महिने ते 3 वर्षे या दरम्यान पॉटी ट्रेनिंगसाठी तयार होतात, आणि दिवसा पूर्ण नियंत्रण सरासरी अडीच ते तीन वर्षांच्या आसपास येतं — मुली मुलग्यांपेक्षा किंचित लवकर. महत्त्वाचं हे की ट्रेनिंग 'कधी सुरू केलं' यापेक्षा 'मूल तयार असताना सुरू केलं का' यावर यश अवलंबून असतं. तयारीआधी सुरू केलेलं ट्रेनिंग जास्त महिने रेंगाळतं, आणि तयारीनंतर सुरू केलेलं अनेकदा दोन-तीन आठवड्यांत बसतं.
ही पाच लक्षणं दिसू लागली की मूल तयार होत आहे: (1) डायपर सलग दोन तास कोरडा राहतो — म्हणजे मूत्राशयाचे स्नायू साठवण करायला शिकले आहेत; (2) शी होण्याआधी मूल थांबतं, कोपऱ्यात जातं, चेहरा बदलतो — म्हणजे संवेदना कळते आहे; (3) ओला-घाण डायपर लगेच काढायचा हट्ट करतं; (4) 'चप्पल आणून दे' सारखी सोपी सूचना पाळता येते; (5) मोठ्यांचं बघून टॉयलेटबद्दल कुतूहल दाखवतं — मागे मागे येतं, फ्लशशी खेळायचं असतं.
वयाचा ढोबळ नकाशा: 18 महिने ते 2 वर्षे — फक्त ओळख; पॉटी सीट घरात आणून ठेवा, त्यावर कपड्यांसह बसू द्या, शी-शू या शब्दांची सवय करा. 2 ते अडीच वर्षे — बहुतेक मुलांसाठी प्रत्यक्ष ट्रेनिंगची खिडकी. 3 वर्षांनंतर सुरुवात होणंही सामान्यच — विशेषतः घरात नवं बाळ आलं असेल, घर बदललं असेल किंवा पाळणाघर नवं असेल तर मुद्दाम पुढे ढकललेलं बरं. एक इशारा: मूल आजारी असताना किंवा मोठ्या बदलाच्या आठवड्यात ट्रेनिंग सुरू करू नका — अपयश जवळपास ठरलेलं असतं.
पहिले तीन-चार दिवस फक्त ओळख: पॉटी सीट मुलाच्या नेहमीच्या खेळण्याच्या जागेजवळ ठेवा, कपड्यांसह बसू द्या, बाहुलीला 'शू करायला' बसवून खेळ करा. मग ठरलेल्या वेळा पकडा — सकाळी उठल्यावर, जेवणानंतर 20-30 मिनिटांनी (पोट भरलं की आतडी हालचाल करतात — याचा फायदा घ्या), झोपेआधी. वाक्य साधं ठेवा: 'चल, आपण पॉटीवर बसूया. शू आली नाही तरी चालेल, नुसतं बसून बघू.' पाच मिनिटांपेक्षा जास्त बसवू नका — बळजबरी झाली की मूल पॉटीचाच धसका घेतं.
यश आलं की कौतुक नेमकं आणि साधं: 'वा! तू आज पॉटीत शू केलीस! चल, आपण मिळून फ्लश करू.' प्रत्येक शू ला चॉकलेट देणं टाळा — दोन दिवसांत मूल थेंबभर शू करून बक्षीस मागायला शिकतं; टाळी, sticker किंवा नुसता आनंद पुरतो. कपडे सैल आणि elastic चे ठेवा — जो स्वतः चड्डी खाली ओढू शकतो, त्याचं अर्धं ट्रेनिंग तिथेच झालं. आणि घरातल्या सगळ्यांची — आजी-आजोबा, मावशी, मदतनीस — भाषा आणि पद्धत एकच ठेवा; एकजण रागावतो आणि दुसरा हसतो असं झालं की मूल गोंधळतं.
Accident होणारच — पहिल्या महिन्यात दिवसाला दोन-तीन वेळा झाले तरी ते ट्रेनिंग 'फसलं' असं नाही. त्या क्षणी चेहऱ्यावर वैताग न आणता एकच वाक्य: 'काही हरकत नाही. शू कपड्यात झाली, पुढच्या वेळी आपण पॉटीत करू. चल, कोरडे कपडे घालूया.' बस. रागावणं, लाजवणं ('एवढी मोठी झालीस तरी!'), किंवा भावंडाशी तुलना — यांतून मूल शू-शी दाबून ठेवायला शिकतं, आणि त्यातून बद्धकोष्ठता सुरू झाली की सगळं ट्रेनिंग महिनोन्महिने मागे जातं.
मुलानेच स्वतःहून सांगितलं — शू झाल्यावर का होईना — तर ते कौतुकाचंच आहे: 'तू सांगितलंस ते छान केलंस. पुढच्या वेळी आधी सांग, आपण पळत पॉटीकडे जाऊ.' सलग दोन आठवडे प्रयत्न करूनही प्रगतीच नसेल, मूल रोज रडत असेल किंवा बसायलाच नकार देत असेल, तर हट्टाला पेटू नका — ट्रेनिंग पूर्ण थांबवा आणि चार-सहा आठवड्यांनी नव्याने सुरू करा. हा 'पराभव' नाही; तयारी अजून पिकली नव्हती एवढाच अर्थ. दुसऱ्या फेरीत तीच मुलं अनेकदा आठवड्यात शिकतात.
तयारी: घरात राहता येतील असे 3-4 मोकळे दिवस निवडा (शुक्रवार-सोमवार जमवता येतो), 6-8 सुती चड्ड्या, पॉटी सीट, पुसायला जुने कपडे, गादीवर वॉटरप्रूफ शीट. दिवस 1-2: सकाळी उठल्यावर डायपर काढा आणि सांगा — 'आजपासून तू ताई/दादासारखी चड्डी घालणार.' दर 45-60 मिनिटांनी पॉटीची आठवण करा, ठरलेल्या वेळांना बसवा, पाणी-द्रव नेहमीप्रमाणे चालू ठेवा. या दोन दिवसांत 4-6 accidents झाले तरी सामान्य.
दिवस 3-4: आठवण करण्याचं अंतर वाढवून दीड तासावर न्या आणि मूल स्वतःहून सांगतं का ते बघा; 'शू आली की सांग हं' एवढंच म्हणत राहा. दिवस 5-7: अंगणात किंवा जवळच्या दुकानापर्यंत छोटी फेरी — निघण्याआधी पॉटी, सोबत कपड्यांचा जोड. रात्री मात्र डायपर चालू ठेवा — रात्रीचं नियंत्रण ही पूर्ण वेगळी शारीरिक प्रक्रिया आहे आणि ती दिवसानंतर कित्येक महिन्यांनी, कधी वर्षांनी येते. आठवड्याच्या शेवटी हिशेब साधा: निम्म्याहून जास्त वेळा पॉटीत होतंय? — चालू ठेवा. जवळपास सगळं कपड्यांतच? — विश्रांती घेऊन पुढच्या महिन्यात पुन्हा.
'आम्ही सहा महिन्यांच्या बाळाला शू-शूची सवय लावली होती' — हे खोटं नाही, पण ते ट्रेनिंग नव्हतं. ठरलेल्या वेळी बाळाला धरून बसवलं की reflex ने शू होते — यात बाळ स्वतः संवेदना ओळखून, दाबून धरून, सांगायला शिकलेलं नसतं. मूत्राशयावर जाणीवपूर्वक नियंत्रण ठेवणाऱ्या नसा-स्नायूंची तयारी साधारण 18 महिन्यांआधी होतच नाही. 'लवकर पॉटी शिकली = हुशार मूल' हेही तसंच — पॉटीचं वय आणि बुद्धिमत्ता यांचा संबंध कुठल्याही संशोधनात सापडलेला नाही; ते चालण्या-बोलण्यासारखं ज्याच्या-त्याच्या वेळापत्रकाने येतं.
'रात्री उठवून शू करवली की अंथरूण ओलं होत नाही' — तात्पुरतं कोरडं राहतं, पण मूल शिकत काहीच नाही; रात्रीचं नियंत्रण झोपेत लघवी कमी करणाऱ्या hormone च्या (vasopressin) परिपक्वतेवर अवलंबून असतं, आणि ती प्रत्येक मुलात वेगळ्या वयात येते. 'लाजवलं की लक्षात राहतं' — लक्षात राहते फक्त भीती; आणि भीतीतून शी दाबून ठेवणं, बद्धकोष्ठता, मग दुखतं म्हणून आणखी दाबणं — हे दुष्टचक्र बालरोगतज्ज्ञ रोज बघतात. आजी-आजोबांचं खरं बलस्थान वेगळंच आहे: त्यांच्याकडे वेळ आणि संयम असतो — त्यांना 'ठरलेल्या वेळी बसवण्याची' जबाबदारी द्या, टीकेची नाही.
प्रश्न: शाळेच्या admission ला सहा महिने राहिलेत आणि शाळेची अट 'diaper-free' आहे — घाई करावी का? — मुदत आहे म्हणून तयारीची लक्षणं वगळून उडी मारू नका; पण मूल तयार असेल तर वर दिलेला आठवड्याचा प्लॅन तीन-चार महिने आधी सुरू करा, म्हणजे accidents ची फेज घरातच संपते. शाळेशी मोकळं बोला — बहुतेक playgroups सुरुवातीचे accidents गृहीत धरतात.
प्रश्न: शू पॉटीत करतं पण शी ला मात्र डायपरच मागतं — हे विचित्र आहे का? — अजिबात नाही; याला stool toileting refusal म्हणतात आणि ते खूप मुलांमध्ये दिसतं. जबरदस्ती करू नका — मागितला तर डायपर द्या, पण 'डायपर घालून बाथरूममध्येच बसायचं' असा टप्पा ठेवा, मग पॉटीजवळ, मग पॉटीवर. आधी बद्धकोष्ठता नाही ना हे बघा — शी ला दुखत असेल तर मूल पॉटी कायमची नाकारतं.
प्रश्न: रात्रीचा डायपर कधी काढावा? — सलग दोन आठवडे सकाळी डायपर पूर्ण कोरडा सापडला की काढून बघा; वॉटरप्रूफ शीट ठेवा आणि झोपेआधी लघवीची सवय लावा. आणि हे माहीत असू द्या: पाच वर्षांच्या साधारण 15 टक्के मुलांचं अंथरूण अधूनमधून ओलं होतं — पाच वर्षांखाली त्याला 'समस्या' म्हणतच नाहीत.
प्रश्न: शिकून झाल्यावर पुन्हा accidents सुरू झाले — का? — आधी बदल शोधा: नवं बाळ, नवी शाळा, घरात भांडणं-ताण? असा regression काही आठवड्यांत आपोआप जातो; रागावला नाहीत तर लवकर जातो. पण शू करताना आग-दुखणं, सारखी थोडी थोडी शू, ताप — असं असेल तर लघवीच्या infection साठी त्याच आठवड्यात डॉक्टरांकडे जा.