आपल्या मुलांना चांगले जोडीदार म्हणून वाढवूया

एक अस्वस्थ करणारी गोष्ट

लग्नानंतर अनेक बायकांना एक विचित्र अनुभव येतो: ज्या माणसाला त्या पूर्ण ओळखतात, तोच माणूस त्याच्या आईसमोर अचानक वेगळा होतो. घरात दोघांमध्ये ठरलेली गोष्ट बाहेर बोलली जात नाही. आई काही म्हणाली की तो गप्प बसतो. आणि त्या गप्प बसण्याचा भार बायकोवर पडतो.

हा माणूस वाईट असतोच असे नाही. बहुतेक वेळा तो फक्त शिकलेला नसतो — कारण त्याला कधी शिकवलेच गेले नाही. लहानपणापासून त्याने पाहिलेले असते की घरातला तणाव बाईने सांभाळायचा असतो; पुरुषाने फक्त शांत राहायचे असते.

आणि हे फक्त सासू-सुनेच्या नात्याबद्दल नाही. जो पुरुष घरात अडचण आली की गप्प बसतो, तो ऑफिसमध्येही, मित्रांमध्येही तेच करतो. बोलायला शिकवले नाही तर टाळायला शिकतो.

हे बदलायचे असेल तर ते आपल्या मुलांपासून सुरू होते. आज जो मुलगा आपल्या घरात वाढतो आहे, तोच उद्या कुणाचा तरी जोडीदार होणार आहे. तो कसा वागेल हे आपण आज ठरवतो आहोत.

'मुलगा आहे' ही सवलत नाही

अनेक घरांत मुलाला ताट उचलावे लागत नाही, बहिणीला लागते. मुलगा रडला तर 'रडू नकोस, मुलगा आहेस ना' असे सांगितले जाते. मुलगी रडली तर तिला जवळ घेतले जाते. दोन्ही गोष्टी चुकीच्या आहेत — पहिलीत जबाबदारी शिकवली जात नाही, दुसरीत भावना दाबायला शिकवली जाते.

स्वतःचे ताट उचलणे, स्वतःचे कपडे घडी करणे, स्वयंपाकघरात मदत करणे — ही कामे 'मदत' नाहीत, ती सहभाग आहेत. जो मुलगा घरातील काम स्वतःचे मानतो, तो पुढे जाऊन बायकोला 'मी मदत करतो' असे उपकारासारखे म्हणत नाही.

आणि रडणे. मुलाला रडू दिले नाही तर त्याला राग हीच एकमेव परवानगी असलेली भावना उरते. मोठेपणी दुःख, भीती, अपमान — सगळे रागातूनच बाहेर येते. घरात कोणीतरी त्याचा भार सोसते.

नकार ऐकायला शिकवणे

एक साधी गोष्ट जी पुढे खूप मोठी ठरते: मुलाला 'नाही' ऐकायची सवय लावा. खेळणे मिळाले नाही, मित्राने खेळायला नकार दिला, मांजर जवळ आली नाही — या छोट्या नकारांतून तो शिकतो की प्रत्येक गोष्ट आपल्याला मिळायलाच हवी असे नाही.

ज्या मुलाला घरात कधीच नकार मिळत नाही, त्याला मोठेपणी जोडीदाराचा नकार पचवता येत नाही. 'मला हे नको आहे' हे वाक्य त्याला अपमान वाटते. हे मूळ लहानपणी रुजते.

याचा अर्थ मुलाला कठोरपणे वाढवा असा नाही. याचा अर्थ त्याला जग जसे आहे तसे दाखवा — जिथे दुसऱ्या माणसाच्या इच्छेला किंमत असते.

तो काय पाहतो, तेच शिकतो

उपदेशापेक्षा उदाहरण मोठे असते. वडील आईशी कसे बोलतात, आईचे मत विचारात घेतले जाते का, चूक झाल्यावर घरातला पुरुष माफी मागतो का — मुलगा हे सगळे नोंदवत असतो, कोणी सांगितले नसतानाही.

आजी-आजोबांच्या घरात राहणाऱ्या मुलांसाठी हे अधिक महत्त्वाचे. जर आईचा अपमान झाला आणि वडील गप्प राहिले, तर मुलाने त्यातून एक धडा घेतला — बाईचा अपमान झाला तरी चालतो. वडील तिथे उभे राहिले, तर तोही वेगळा धडा घेतो.

'तुझ्या आईशी असे बोलू नकोस' हे मुलाला सांगणे सोपे आहे. 'माझ्या बायकोशी असे बोलू नका' हे स्वतःच्या आईला सांगणे कठीण आहे. पण मुलगा दुसरे वाक्यच लक्षात ठेवतो.

भावना ओळखायला शिकवणे

'तुला राग आला आहे' आणि 'तुला वाईट वाटले आहे' — या दोन गोष्टींत फरक आहे, आणि तो फरक मुलाला कोणीतरी शिकवावा लागतो. जो मुलगा आपल्या भावनांना नाव देऊ शकतो, तो मोठेपणी जोडीदाराशी भांडण्याऐवजी बोलू शकतो.

हे शिकवण्याची पद्धत सोपी आहे: घडलेल्या गोष्टीला नाव द्या. 'मित्राने खेळायला घेतले नाही, म्हणून वाईट वाटले ना?' असे विचारले की मुलाला शब्द मिळतात. दिवसातून दोन वेळा असे बोलणे पुरेसे असते.

आणि दुसऱ्याच्या भावनांबद्दलही तेच. 'तू असे म्हटल्यावर तिला कसे वाटले असेल?' हा प्रश्न शिक्षा नाही, तो सराव आहे. सहानुभूती ही जन्मजात गोष्ट नाही — ती घरात रोज थोडी थोडी शिकवली जाते.

हे स्त्रीवाद आहे का? असेल तर असू दे

मुलाला समानता शिकवण्याबद्दल बोलले की कोणीतरी 'आजकालचे विचार' म्हणून हसते. काहींना वाटते की मुलाला कमकुवत बनवले जाते आहे.

उलट आहे. जो पुरुष स्वतःचे काम करू शकतो, भावना ओळखू शकतो, चूक कबूल करू शकतो आणि आपल्या माणसासाठी उभा राहू शकतो — तो कमकुवत नसतो. जो प्रत्येक गोष्टीसाठी घरातल्या बाईवर अवलंबून असतो, तो कमकुवत असतो.

एक व्यावहारिक कसोटी: उद्या तुमचा मुलगा कोणाच्या घरात जावई म्हणून जाईल. त्या घरातल्या आई-वडिलांना त्यांची मुलगी सुरक्षित आणि आनंदी वाटावी असे तुम्हाला वाटेल. तेच काम आजपासून सुरू होते.

आपण मुलींना 'स्वतःच्या पायावर उभी राहा' असे शिकवतो. मुलांना 'दुसऱ्याच्या भावनांचा विचार कर' असे शिकवले नाही, तर या दोन पिढ्या एकमेकांशी जुळणारच नाहीत.

वापरता येतील अशी वाक्ये

'हे तुझे काम आहे, मदत नाही.' — घरातल्या कामाबद्दल मुलाशी बोलताना.

'रडायला हरकत नाही. काय झाले ते सांग.' — 'मुलगा आहेस ना' ऐवजी.

'तिने नाही म्हटले, म्हणजे नाही.' — खेळण्याच्या वयापासूनच.

'आईशी अशा प्रकारे बोलले जात नाही, माझ्याशीही नाही.' — घरातल्या मोठ्यांसमोर, मुलासमोर.

'चूक झाली, माफ कर' — मुलाच्या समोर स्वतः म्हणणे. हेच त्याला माफी मागायला शिकवते.

'तुला काय वाटले ते सांग' — रागाच्या जागी शब्द देण्यासाठी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

**मुलगा फार लहान आहे, आत्तापासून हे शक्य आहे का?** दोन वर्षांच्या मुलालाही 'तिला नको आहे, थांब' समजते. लहान वयातच ही भाषा घरात रुजते.

**घरात सगळे विरोधात असतील तर?** प्रत्येकाला पटवून देणे शक्य नसते. पण मुलाच्या समोर तुम्ही कसे वागता हे तुमच्या हातात असते — आणि तो तेच लक्षात ठेवतो.

**नवऱ्याशी हा विषय कसा काढायचा?** आरोपाऐवजी मुलाचा संदर्भ द्या: 'आपल्या मुलाने हे पाहिले तर तो काय शिकेल?' हा प्रश्न भांडणाऐवजी विचाराकडे नेतो.

**शाळेत किंवा मित्रांमध्ये उलटे शिकत असेल तर?** ते होणारच. घर हे एकमेव ठिकाण नाही, पण ते सर्वात प्रभावी ठिकाण आहे — कारण तिथे तो रोज बारा वर्षे राहतो.

**मुलींना काही वेगळे शिकवायचे का?** होय — नकार देण्याचा, स्वतःच्या भावना बोलून दाखवण्याचा आणि दुसऱ्याचा भार न उचलण्याचा अधिकार. दोन्ही बाजू शिकवल्या तरच बदल होतो.

टीप

हा लेख सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे; वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या बाळाच्या तब्येतीविषयी शंका असल्यास तुमच्या बालरोगतज्ज्ञांना किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील डॉक्टरांना विचारा.