गरोदरपण

प्रत्येक आठवड्यात बाळ कसे वाढते, तुमच्या शरीरात काय बदलते, कोणता स्कॅन कधी — चाळीसही आठवड्यांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शन.

अकराव्या आठवड्यात बाळ ४ ते ५ सेंटिमीटरपर्यंत वाढले आहे. या आठवड्यापासून तेराव्या आठवड्याच्या सहाव्या दिवसापर्यंतच करता येणाऱ्या NT स्कॅनसाठी आत्ताच तारीख ठरवून ठेवणे शहाणपणाचे.

अठराव्या आठवड्यात बाळ सुमारे १४ सेंटिमीटर आणि आता ते ऐकायला लागले आहे — त्याच्या जगातला सर्वात मोठा आवाज तुमचा आवाज आणि तुमच्या हृदयाचा ठोका. अ‍ॅनोमली स्कॅनची मुदतही याच आठवड्यात उघडते.

अठ्ठाविसाव्या आठवड्यात तिसरी तिमाही सुरू होते; बाळाचे वजन सुमारे एक किलो आणि लांबी सुमारे ३७ सेंटिमीटर. रोजची लाथांची मोजणी, अ‍ॅन्टी-डी इंजेक्शन आणि वारंवार तपासण्या — तिन्ही याच आठवड्यापासून सुरू होतात.

अडतिसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे ३ किलो आणि लांबी सुमारे ४९ सेंटिमीटर. अंगावरचा वेर्निक्स आणि बारीक केस गळू लागले आहेत. प्रसूतीचे चार टप्पे नेमके कोणते, ते या आठवड्यात समजून घ्या.

आठव्या आठवड्यात बाळ सुमारे १.६ सेंटिमीटर — एका राजम्याच्या दाण्याएवढे; सगळे मुख्य अवयव तयार होत आहेत. हा पहिल्या तपासणीचा आणि सर्वात अचूक तारीख देणाऱ्या स्कॅनचा आठवडा.

एकतिसाव्या आठवड्यात बाळ सुमारे १.६ किलो आणि ४१ सेंटिमीटर. गर्भाशयात जागा अरुंद झाल्याने हालचालींचे स्वरूप बदलते — पण त्यांची संख्या कमी होता कामा नये, हाच या आठवड्याचा सर्वात महत्त्वाचा धडा.

एकविसाव्या आठवड्यात बाळ डोक्यापासून टाचेपर्यंत सुमारे २७ सेंटिमीटर आणि वजन सुमारे ३६० ग्रॅम. हालचाली आता संशय उरणार नाही अशा स्पष्ट लाथा बनल्या आहेत.

एकोणचाळिसावा आठवडा म्हणजे वैद्यकीयदृष्ट्या पूर्ण दिवस भरलेले. बाळाचे वजन सुमारे ३.२ किलो आणि दर आठवड्याला ते सुमारे दोनशे ग्रॅमने वाढतच आहे. खऱ्या आणि खोट्या कळांतला फरक आता पक्का माहीत असायला हवा.

एकोणतिसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे १.२ किलो; हाडे पूर्ण तयार झाली आहेत पण अजून मऊ आहेत. याच आठवड्यांत बाळ स्वतःसाठी लोहाचा साठा करते — म्हणून आईचे लोह आत्ता सर्वात महत्त्वाचे.

एकोणिसाव्या आठवड्यात बाळ सुमारे १५ सेंटिमीटर; त्वचेचे रक्षण करणारा पांढुरका वेर्निक्सचा थर तयार होतो. अ‍ॅनोमली स्कॅन नेमके काय तपासतो आणि त्याची तयारी कशी करायची — स्पष्ट मार्गदर्शक.

चाळिसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे ३.४ किलो आणि लांबी सुमारे ५० सेंटिमीटर. अपेक्षित तारीख आली आणि कळा सुरू झाल्या नाहीत, तर ते अपयशही नाही आणि उशीरही नाही — फक्त चार-पाच टक्के बाळे नेमकी त्याच तारखेला जन्माला येतात.

चोविसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे ६०० ग्रॅम. गरोदरपणातील मधुमेहासाठीची ग्लुकोज सहनशीलता तपासणी २४ ते २८ आठवड्यांदरम्यान करायची असते — ती कशी होते आणि का आवश्यक आहे, भीती न बाळगता.

चौतिसाव्या आठवड्यात बाळ सुमारे २.२ किलो. प्रसूती अजून सहा आठवडे दूर असली तरी ती कधीही सुरू होऊ शकते — म्हणून बॅग दाराजवळ आणि निर्णय आधीच घेतलेले असावेत.

पाळी चुकली आहे, दुकानातून चाचणी संच आणला आहे. चौथ्या आठवड्यात गर्भ गर्भाशयाच्या भिंतीत रुजतो आणि hCG हार्मोन तयार करू लागतो — तेच ती चाचणी ओळखते.

चौदाव्या आठवड्यात बाळ साधारण ८ ते ९ सेंटिमीटर आणि त्याच्या चेहऱ्यावर हावभाव दिसू लागतात. दुसरी तिमाही सुरू होते — अनेक स्त्रियांसाठी हाच गरोदरपणातला सर्वात सुसह्य टप्पा असतो.

छत्तिसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे २.६ किलो आणि लांबी सुमारे ४७ सेंटिमीटर. आतापासून दर आठवड्याला तपासणी होईल, आणि अनेकींच्या बाबतीत याच आठवड्यांत बाळाचे डोके ओटीपोटाच्या हाडात बसते.

याच आठवड्यात शुक्राणू आणि स्त्रीबीज बीजवाहिनीत भेटतात. तुम्हाला काहीच जाणवणार नाही, कोणतेही लक्षण नसेल — पण बाळाची सगळी जनुके याच एका क्षणात ठरून जातात.

तिसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे १.४ किलो आणि लांबी सुमारे ४० सेंटिमीटर. गर्भाशय डायाफ्रामला वर ढकलत असल्याने दम लागतो — आणि प्रसूतीची बॅग भरायला सुरुवात करण्याची हीच योग्य वेळ.

तेराव्या आठवड्यासोबत पहिली तिमाही संपते. बहुतेकींची मळमळ ओसरायला लागते आणि हरवलेली ऊर्जा परत यायला लागते. आतापर्यंत काय काय होऊन गेलेले असावे, त्याची यादी इथे आहे.

तेविसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे ५०० ग्रॅम — अर्धा किलो. त्वचा अजून सुरकुतलेलीच आहे, पण फुप्फुसे श्वासाच्या हालचालींचा सराव करू लागली आहेत.

तेहतिसाव्या आठवड्यात बाळ सुमारे २ किलो. याच आठवड्यांत आईच्या रक्तातून बाळाला प्रतिपिंडे पोहोचतात; हाडे घट्ट होतात — पण कवटीची हाडे मात्र मुद्दाम मऊच ठेवली जातात.

दहाव्या आठवड्यात बाळ साधारण ३ ते ४ सेंटिमीटर — एका लिंबाएवढे. हाता-पायांची बोटे आता वेगवेगळी झाली आहेत. हृदयाचे ठोके आधीच पाहिले गेले असतील, तर या टप्प्यापासून गर्भपाताचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होतो.

दुसऱ्या आठवड्यातही तुम्ही अजून गरोदर नाही. पण या आठवड्याच्या शेवटी होणारे स्त्रीबीजाचे सुटणे हाच तुमच्या गरोदरपणाचा खरा आरंभबिंदू आहे.

नवव्या आठवड्यात एक मोठा बदल होतो — आतापर्यंत ज्याला वैद्यकीय भाषेत भ्रूण म्हणत होते, त्याला आता गर्भ म्हणतात. शेपटीसारखा भाग मिटला आहे, हालचाली सुरू झाल्या आहेत; पण त्या तुम्हाला अजून जाणवणार नाहीत.

पंचविसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे ६६० ग्रॅम; डोक्यावरच्या केसांना रंग यायला लागतो आणि हातांना पकड येते. या आठवड्यातली वाढ, शरीरातले बदल आणि लक्ष ठेवण्यासारख्या गोष्टी.

पंधराव्या आठवड्यात बाळ सुमारे १० सेंटिमीटर — एका पेरूएवढे. हाडे घट्ट व्हायला लागली आहेत आणि पोटाच्या भिंतीतून येणारा उजेडही बाळाला जाणवतो.

पस्तिसाव्या आठवड्यात बाळ सुमारे २.४ किलो; फुप्फुसे जवळपास पूर्ण परिपक्व झाली आहेत. बाळ ओटीपोटात खाली उतरल्याने श्वास मोकळा होतो — पण मूत्राशयावरचा दाब वाढतो.

गरोदरपणाची मोजणी शेवटची पाळी सुरू झाल्याच्या दिवसापासून होते. म्हणून पहिल्या आठवड्यात तुम्ही अजून गरोदर नसता — पण याच आठवड्यात केलेल्या काही गोष्टी पुढचे नऊ महिने ठरवतात.

या आठवड्यात तुमचा गर्भ तिळाच्या दाण्याएवढा आहे. बाळाचा मेंदू आणि मज्जारज्जू ज्यातून तयार होतात ती नलिका आत्ताच बंद होते आहे — म्हणूनच फॉलिक अ‍ॅसिडचा एक दिवसही चुकवायचा नाही.

बत्तिसाव्या आठवड्यात बाळ सुमारे १.८ किलो आणि ४२ सेंटिमीटर. या आठवड्यात सहसा वाढीचा स्कॅन केला जातो — त्यात काय पाहिले जाते आणि अहवालातले शब्द कसे वाचायचे, ते इथे.

बाराव्या आठवड्यात बाळ साधारण ५ ते ६ सेंटिमीटर — एका मोठ्या लिंबाएवढे. मुख्य अवयव बहुतांशी तयार झाले आहेत आणि गर्भपाताचा धोकाही आता बराच कमी झाला आहे.

बाविसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे ४३० ग्रॅम; भुवया आणि पापण्यांचे केस उमटले आहेत. आवाजाला आणि स्पर्शाला प्रतिसाद देणे या आठवड्यात सुरू होते.

विसाव्या आठवड्यात बाळ सुमारे ३०० ग्रॅम आणि डोक्यापासून टाचेपर्यंत सुमारे २५ सेंटिमीटर — एका मोठ्या आंब्याएवढे. निम्मा प्रवास पूर्ण झाला आहे.

सतराव्या आठवड्यात बाळ सुमारे १३ सेंटिमीटर; त्वचेखाली चरबीचा थर जमायला सुरुवात होते आणि मऊ कुर्चा खऱ्या हाडात बदलते. या आठवड्याचा आहार, शरीरातले बदल आणि स्कॅनचे नियोजन.

सत्ताविसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे ८७५ ग्रॅम; ही दुसऱ्या तिमाहीची शेवटची पायरी. पोटात एका सारख्या लयीत छोटे ठोके जाणवले, तर ती बाळाची उचकी असू शकते.

सदतिसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे २.९ किलो; बाहेर आल्यावर लागणारा श्वास, चोखणे आणि गिळणे यांचा सराव ते गर्भाशयातच करते आहे. या आठवड्यात जेलीसारखा स्राव दिसू शकतो — तो काय आहे ते स्पष्ट करून घेऊ.

सव्विसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे ७६० ग्रॅम आणि आयुष्यात पहिल्यांदा ते डोळे उघडते. ऐकण्यासाठी आणि पाहण्यासाठी लागणाऱ्या मेंदूलहरी आता तयार व्हायला लागल्या आहेत.

सहाव्या आठवड्यात तुमचे बाळ तांदळाच्या दाण्याएवढे आहे; पण त्याची हृदयाची नळी आत्ताच धडधडू लागली आहे. या आठवड्यात काय घडते, मळमळ कशी सांभाळायची आणि डॉक्टरांकडे कधी जायचे — स्पष्टपणे.

सातव्या आठवड्यात बाळ सुमारे एक सेंटिमीटर — एका वाटाण्याएवढे. मेंदू वेगाने वाढतो आहे, हात-पायांचे कोंब उमटले आहेत. मळमळ आणि कोणीच न सांगणारा 'तोंडाला पाणी सुटणे' हा त्रास आता शिगेला पोहोचतो.

सोळाव्या आठवड्यात काहींना बाळाची पहिली हालचाल जाणवायला लागते — पोटात गॅस झाल्यासारखी, फुलपाखराच्या पंखासारखी हलकी. जाणवली नाही तरी काळजीचे कारण नाही.

रात्री अकरा वाजता कुटुंबाच्या ग्रुपवर एक संदेश येतो — 'गरोदरपणात अननस खाऊ नका, गर्भपात होतो.' त्यामागे एक खरा रेणू आहे, आणि एक मोठी उडी.

कलिंगड सुरक्षित आहे. उन्हाळ्यातल्या नऊ महिन्यांत ते उपयोगीही आहे. खरी काळजी फळाची नाही — ते कुठे कापले गेले याची आहे.

मळमळीने घासही न जाणारे पहिले महिने ते रात्री-अपरात्री भूक लागणारे शेवटचे आठवडे — वरण-भात, नाचणी सत्व, थालीपीठ, मूग उसळ अशा रोजच्या मराठी पदार्थांतूनच गरोदरपणाचा आहार कसा उभा करायचा, याचे प्रमाणासह व्यावहारिक मार्गदर्शन.

जेवणातली कारल्याची भाजी आणि रोज सकाळी रिकाम्या पोटी घेतलेला कारल्याचा रस — हे दोन वेगळे प्रश्न आहेत. काळजी फक्त दुसऱ्याबद्दल आहे.

ताटातून दोन फोडी गुपचूप बाजूला काढल्या जातात — गरोदर सुनेसमोरून पपई हटवली जाते. इथे मात्र घरातल्या सावधगिरीत तथ्य आहे, आणि ते नेमके कुठे आहे हे पाहू.

'पाच महिने झाले? पोट तर काहीच दिसत नाही' — हे वाक्य ऐकून घरी येईपर्यंत काळजी लागते. पोटाचा आकार आणि बाळाची वाढ यांचा संबंध वाटतो तेवढा नाही.

मासे टाळण्याचा सल्ला बहुतेक वेळा चुकीचा असतो. गरोदरपणात ते खाणे उपयोगी आहे — फक्त यादी थोडी लहान होते.

दुकानात उभे असताना शिंक आली आणि कपडे ओले झाले. हे लाजेचे कारण नाही, आणि यावर उपायही आहे — फक्त हा सामान्य दाब आहे की संसर्ग, हे ओळखता आले पाहिजे.

सोनोग्राफी म्हणजे तपासणी, चाचणी नाही. ती काय पाहते हे आधीच माहीत असले की त्या खोलीतली अस्वस्थता निम्मी होते.

पाळीची तारीख दोन दिवस उलटली की कॅलेंडरकडे परत परत बघणे सुरू होते. शरीर त्याआधीच कोणते संकेत देते, घरगुती टेस्ट नेमकी कोणत्या दिवशी करावी, फिकट रेषेचा अर्थ काय आणि त्याच दिवशी दवाखाना गाठावा अशी लक्षणे कोणती — सगळे एका जागी.

घरात कोणीतरी महिने मोजत असते. या पानावर चमत्कारी पदार्थ नाहीत — पण खरोखर फरक करणाऱ्या चार गोष्टी आहेत, आणि त्यांतली एक पुरुषाची आहे.

सोनोग्राफीच्या खोलीत एक आकडा सांगितला जातो आणि पुढचे दोन महिने त्याच आकड्याभोवती फिरतात. पण तो आकडा मोजमाप नाही — अंदाज आहे.

सहाव्या आठवड्यातला स्क्रीनवरचा लुकलुकणारा ठिपका ते नवव्या महिन्यातल्या दणदणीत लाथा — बाळ गर्भात महिन्या-महिन्याने कसे वाढते, कोणती सोनोग्राफी कधी होते आणि हालचाली मोजायच्या कशा, याचे आकड्यांसह मार्गदर्शन.

दुधात केशर, पांढरे पदार्थ, चहा-कॉफी बंद. गोऱ्या बाळाचे आश्वासन देणारा एक अख्खा उद्योग आहे — आणि तो कशावरही उभा नाही.

औषधाच्या दुकानात उभे राहून ते पाकीट हातात घेण्यापर्यंतची पाच मिनिटे सर्वात लांब असतात. त्यानंतरचे सगळे मात्र सोपे आहे — फक्त कधी आणि कसे हे माहीत हवे.

रात्री तीन वाजता पोटावर हात ठेवून बसणे — गरोदरपणातला हा सर्वात एकटा क्षण असतो. हालचाल कशी मोजायची हे माहीत असले की तो क्षण कमी येतो.