बाळाची काळजी

मूल आत्ता फीट येऊन गेलेले किंवा चालू आहे? कुशीवर वळवून झोपवा. तोंडात काहीही घालू नका. घड्याळाकडे पाहा. बाकीचे सगळे खाली वाट पाहत आहे.

ओला झालेला सदरा आणि तोंडात घातलेली मूठ — दात यायला लागल्याची खरी लक्षणे एवढीच. ताप आणि जुलाब मात्र दातांचे नाहीत, आणि तो फरक महत्त्वाचा आहे.

रात्री अडीचचे रडणे भुकेचे की ओल्या डायपरचे, नाळेवर काही लावायचे की नाही, आंघोळ रोज हवी का — पहिल्या महिन्यातल्या खऱ्या प्रश्नांची आकड्यांसह उत्तरे: किती वेळा पाजावे, किती ओले डायपर हवेत आणि त्याच दिवशी डॉक्टर कधी गाठावे.

रात्री दोन वाजता अख्खे घर जागे असते. नवजात बाळ रात्रभर झोपत नाही, आणि ते झोपायचेही नसते — पण त्या तुटलेल्या झोपेतही एक रचना आहे.

जन्मानंतर तिसऱ्या दिवशी चेहरा पिवळसर दिसतो — दहापैकी सहा बाळांना हे होते. महत्त्वाचा प्रश्न 'पिवळे आहे का' नाही; 'कोणत्या दिवशी आले' हा आहे.

दुकानात तीन पानांची यादी घेऊन उभे राहिल्यावर सगळेच गरजेचे वाटते. प्रत्यक्षात पहिल्या महिन्यात लागणाऱ्या गोष्टी एका पानात मावतात.

जून ते सप्टेंबर हे महाराष्ट्रातल्या मुलांच्या आजारपणाचे महिने आहेत. यांतले बहुतेक आजार टाळता येतात — आणि टाळण्याचे काम घरातल्या साचलेल्या पाण्यापासून सुरू होते.

जवळपास प्रत्येक लहान बाळ दूध काढते आणि बहुतेक वेळा तो आजार नसतो. फरक ओळखायचा तो एका गोष्टीवरून — बाळाचे वजन वाढते आहे का.

कोवळ्या उन्हात घोंगडीवर चालणारी मालिश ही मराठी घरांची पिढ्यान्‌पिढ्यांची रीत — पण किती दाब द्यायचा, कोणते तेल चालते, नाकाला आकार देणे खरे की खोटे? पावला-पावलाने पद्धत, तेलांची तुलना आणि सकाळचा नमुना दिनक्रम.

थर्मामीटरचा नेमका आकडा, कोमट पाण्याने पुसण्याची योग्य पद्धत, वजनानुसार पॅरासिटामॉल आणि 'आत्ताच्या आत्ता दवाखाना' सांगणारी धोक्याची लक्षणे — रात्री तीन वाजता उपयोगी पडेल अशी व्यवहारी मार्गदर्शिका.

पाचव्या दिवशी बाळाला शौचास झालेच नाही आणि घरात कोणालाच झोप नाही. पण किती दिवस म्हणजे अडचण, हे शौचाच्या वारंवारतेवर ठरत नाही — त्याच्या कठीणपणावर ठरते.

रात्री दोन वाजता नाक चोंदलेले बाळ रडते आणि घर जागे होते. औषधाच्या दुकानात मिळणारे सिरप हा उत्तर नाही — आणि तेच सर्वात आधी सांगायला हवे.

ताप आहे, सर्दी नाही, खोकला नाही, जुलाब नाहीत — आणि तरी बाळ गळून गेले आहे. लहान मुलांमध्ये लघवीचा संसर्ग असाच दिसतो, आणि म्हणूनच तो चुकतो.

केंद्रातल्या रांगेत उभे राहून लस टोचून घेतली जाते, पण कोणती लस कशासाठी हे कोणी सांगत नाही. संपूर्ण वेळापत्रक इथे आहे — छापण्याजोग्या तक्त्यासह.

लस दिलेल्या रात्री मांडी गरम लागते आणि बाळ नेहमीपेक्षा जास्त रडते. यांतले बहुतेक अपेक्षित आहे. कोणते नाही, ते खाली स्पष्ट लिहिले आहे.