मूल खोटे बोलते: शिक्षेने ते थांबत नाही — सुधारते

तोंडाला चॉकलेट, आणि 'मी नाही खाल्ले'

पुरावा समोर आहे. तोंडाच्या कडेला चॉकलेट, हातावर डाग, आणि रिकामे वेष्टन कोपऱ्यात. आणि तरी मूल ठामपणे म्हणते — 'मी नाही खाल्ले.'

या क्षणी बहुतेक पालकांना दोन गोष्टी एकाच वेळी वाटतात: राग, आणि भीती. राग खोटे बोलल्याचा, आणि भीती 'हे आत्ताच खोटे बोलायला लागले तर पुढे काय' या विचाराची.

पण चार वर्षांच्या मुलाचे हे खोटे आणि चौदा वर्षांच्या मुलाचे लपवणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, आणि त्यांना एकाच पद्धतीने प्रतिसाद दिला तर दोन्ही चुकतात.

लहान मुले खोटे का बोलतात

पहिले कारण ऐकायला विचित्र वाटेल — खोटे बोलणे हे विकासाचे लक्षण आहे. खोटे बोलण्यासाठी मुलाला हे समजावे लागते की माझ्या डोक्यात जे आहे ते दुसऱ्याच्या डोक्यात नाही, आणि मी ते बदलू शकतो. ही समज तीन-चार वर्षांच्या आसपास येते, आणि तीच पुढे सहानुभूतीचाही पाया असते.

दुसरे कारण — शिक्षा टाळणे. हे सर्वात सामान्य आणि सर्वात सरळ. मूल खोटे बोलते कारण खरे बोलल्याने ओरडा बसेल हे त्याला माहीत आहे.

तिसरे — कल्पना आणि सत्य यांतली रेषा लहान वयात पुसट असते. चार वर्षांचे मूल 'माझ्या खोलीत सिंह आला होता' असे म्हणते तेव्हा ते खोटे बोलत नाही; ते गोष्ट सांगत आहे.

चौथे — मोठ्यांना खूश करणे. 'दात घासले का?' या प्रश्नाला 'हो' हे उत्तर अनेकदा खरे नसते; ते फक्त हवे असलेले उत्तर असते. आणि हे तेव्हा जास्त होते जेव्हा 'नाही' या उत्तरावर नेहमी रागावले जाते.

कडक शिक्षेने खोटे कमी होत नाही — सुधारते

हे वाक्य अस्वस्थ करणारे आहे, पण ते खरे आहे. जिथे खरे बोलल्याची शिक्षा मोठी असते, तिथे मुले खोटे बोलणे बंद करत नाहीत — ती अधिक चांगले खोटे बोलायला शिकतात.

याचे कारण सोपे आहे. मूल शिक्षेतून 'खरे बोलणे चांगले' हे शिकत नाही; ते 'खरे बोलणे महाग पडते' हे शिकते. आणि जे महाग पडते ते टाळायचे हा माणसाचा स्वभाव आहे.

खालचा तक्ता पालक काय करतात आणि मूल प्रत्यक्षात काय शिकते ते शेजारी ठेवतो.

हे शिक्षा नकोच असे म्हणणे नाही. परिणाम असावेत — पण ते वागण्याशी जोडलेले असावेत, आणि खरे सांगितल्याने ते कमी व्हावेत, वाढू नयेत.

कोणत्या वयात कोणते उत्तर

प्रतिसाद वयाप्रमाणे बदलायला हवा, कारण खोटे बोलण्याचे कारण वयाप्रमाणे बदलते.

सगळ्या वयांना लागू होणारा एक नियम — पुरावा हातात असेल तर प्रश्न विचारू नका. 'तू फोडलेस का?' असे विचारल्यावर मूल 'नाही' म्हणते आणि मग एका चुकीच्या दोन होतात. त्याऐवजी 'हा कप फुटला आहे. आता आपण काय करूया?' असे म्हणा.

आणि खरे सांगितले तर ते नोंदवा. 'खरे सांगायला धीर लागतो, आणि तो तू दाखवलास' — हे एक वाक्य पुढच्या वेळी खरे बोलण्याची शक्यता खूप वाढवते.

चार वर्षांची कल्पना आणि बारा वर्षांचे लपवणे — एक नाहीत

चार वर्षांचे मूल 'मी उडून शाळेत गेलो' असे म्हणते तेव्हा ते फसवत नाही. त्या वयात कल्पना आणि आठवण एकमेकांत मिसळतात, आणि हे मेंदूच्या वाढीचा भाग आहे. यावर 'खोटे बोलू नकोस' असे म्हणणे चुकीचे आहे — कल्पनेला जागा द्या आणि हळूच 'खरे काय झाले?' असे विचारा.

आठ वर्षांचे मूल गृहपाठाबद्दल खोटे बोलते तेव्हा ते शिक्षा टाळत असते. इथे प्रश्न 'खोटे का बोललास' हा नाही — 'खरे सांगायला भीती का वाटली' हा आहे. उत्तर बहुतेक वेळा घरातल्या प्रतिक्रियेत असते.

बारा-चौदा वर्षांचे मूल माहिती लपवते तेव्हा ते वेगळेच आहे. या वयात स्वतःची खासगी जागा तयार होणे हा विकासाचा भाग आहे, आणि सगळे काही पालकांना सांगणे बंद होते. हे नाते बिघडल्याचे लक्षण नाही.

इथे रेषा कुठे आखायची — सुरक्षिततेच्या गोष्टी सांगायलाच हव्यात: कुठे जातो, कोणाबरोबर, किती वाजता परत. बाकीच्या गोष्टींत थोडी जागा द्या. सगळे नियंत्रणात ठेवायचा प्रयत्न केला तर महत्त्वाच्या गोष्टीही लपवल्या जातात.

खरे बोलणे सोपे करणारे घर

उद्दिष्ट 'मूल कधीच खोटे बोलणार नाही' हे नाही — ते अशक्य आहे आणि मोठी माणसेही रोज लहानसे खोटे बोलतात. उद्दिष्ट हे आहे की महत्त्वाच्या गोष्टी मूल तुम्हाला सांगेल.

पहिली गोष्ट — खरे सांगितल्याचे बक्षीस असावे. परिणाम राहू द्या, पण ते कमी करा. 'खरे सांगितलेस म्हणून आठवड्याऐवजी दोन दिवस' — हा हिशोब मुलाला लगेच कळतो.

दुसरी — दिलेला शब्द पाळा. 'खरे सांग, रागावणार नाही' असे म्हटले असेल तर रागावू नका. एकदा हा शब्द मोडला की पुढची अनेक वर्षे तो चालत नाही.

तिसरी — स्वतःच्या चुका सांगा. 'आज मी ऑफिसमध्ये एक चूक केली आणि साहेबांना सांगितली' — असे घरात बोलले की चूक कबूल करणे ही सामान्य गोष्ट आहे हे मुलाला दिसते.

चौथी — घरातले लहानसे खोटे तपासा. 'त्यांना सांग मी घरी नाही', 'हे बाबांना सांगू नकोस' — ही वाक्ये मुले ऐकतात आणि त्यांतून शिकतात. जॉइंट फॅमिलीत हे विशेष होते, कारण एका पालकापासून दुसऱ्याला लपवायला घरातलेच शिकवतात.

आणि पाचवी — मुलावर 'खोटारडा' असा शिक्का मारू नका. वागणे आणि माणूस वेगळे ठेवा: 'तू खोटे बोललास' चालेल, 'तू खोटारडा आहेस' नाही. दुसरे वाक्य ऐकत मोठे झालेले मूल तेच खरे मानायला लागते.

त्या क्षणी नेमके काय बोलायचे

सिद्धांत सोपा असतो; रागाच्या क्षणी काय बोलायचे हे कठीण. म्हणून काही तयार वाक्ये.

पुरावा समोर असेल तर — 'हा कप फुटला आहे. आता काय करायचे ते ठरवूया.' प्रश्न नाही, आरोप नाही, आणि खोटे बोलायची संधीही नाही.

मूल नाकारत असेल तर — 'मला वाटते तसे झाले नाही. मी थोडा वेळ थांबते. तुला सांगावेसे वाटले तर सांग.' आणि खरोखर थांबा. दबाव न टाकता दिलेली जागा बहुतेकदा काम करते.

खरे सांगितल्यावर — 'सांगायला अवघड होते ना. सांगितलेस हे बरे केलेस.' आणि मगच पुढचे बोला. या क्रमाला महत्त्व आहे; कौतुक आधी, परिणाम नंतर.

स्वतःचा राग येत असेल तर — 'मला आत्ता खूप राग आला आहे. मी दहा मिनिटांनी बोलते.' हे बोलून बाजूला जाणे ही कमजोरी नाही; मुलाला रागाचे व्यवस्थापन दाखवण्याची संधी आहे.

आणि जे टाळायचे — 'तू नेहमीच खोटे बोलतोस', 'तुझ्यावर आता विश्वासच नाही', आणि इतरांसमोर विचारणे. ही तिन्ही वाक्ये पुढच्या वेळचे खोटे अधिक पक्के करतात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: मूल सतत खोटे बोलते — हे गंभीर आहे का? — बहुतेक वेळा नाही. पण खोटे बोलण्याबरोबर चोरी, आक्रमकता, शाळेतल्या तक्रारी आणि झोप-खाण्यात बदल असतील, तर एकदा तज्ज्ञांशी बोला. एकटे खोटे बोलणे हा प्रश्न नसतो; तो नमुन्याचा भाग असेल तर असतो.

प्रश्न: शिक्षाच करायची नाही का? — परिणाम असावेत. फरक एवढाच की परिणाम वागण्याशी जोडलेले असावेत — भिंत रंगवली तर पुसायला मदत करणे — आणि खरे सांगितल्याने ते कमी व्हावेत.

प्रश्न: घरातले मोठे मारायला सांगतात, काय करावे? — मारल्याने खोटे बोलणे कमी होत नाही हे संशोधन स्पष्ट सांगते; ते फक्त लपवणे वाढवते. घरात हा वाद घालण्यापेक्षा 'आपण हे करून पाहू, तीन महिन्यांत फरक दिसतो का बघू' असे म्हणा — कृतीत दिसणारा फरक वादापेक्षा जास्त पटतो.

प्रश्न: मुलाने खोटे बोलल्याचे कबूल केले तर काय म्हणावे? — 'सांगायला अवघड होते ना? सांगितलेस हे चांगले केलेस.' आणि मग पुढे काय करायचे ते ठरवा. या एका वाक्याने पुढच्या वेळी खरे बोलण्याची शक्यता वाढते.