भावनांबद्दल मुलांशी बोलणे: 'रडू नकोस' हा महागडा शब्द

अंत्यविधीला हसणारा मुलगा

आजोबा गेले. घर भरलेले आहे, सगळे रडत आहेत, आणि सात वर्षांचा नातू कोपऱ्यात मित्राबरोबर हसतो आहे. कोणीतरी त्याला दटावते — 'लाज वाटत नाही?'

त्या मुलाला काय वाटत होते हे कोणीच विचारले नाही. आणि खरे उत्तर बहुतेकदा असे असते — त्याला काय वाटावे हेच कळत नव्हते, आणि अशा वेळी मुले हसतात.

मोठ्या माणसांच्या भावना चेहऱ्यावर आणि शब्दांत येतात. मुलांच्या भावना वागण्यातून येतात — हसणे, आदळआपट, चिडचिड, पोट दुखणे, झोप न लागणे.

म्हणून वागण्यावर प्रतिक्रिया देण्याआधी खाली काय आहे ते पाहावे लागते. हे पान त्याबद्दल आहे.

वागणूक वर आहे, भावना खाली

मूल भावंडाला मारते, वस्तू फेकते, ऐकत नाही — हे सगळे वागणे आहे. आणि आपण त्यावरच शिक्षा किंवा समजावणे करतो.

पण त्याखाली काहीतरी असते — भीती, हेवा, थकवा, भूक, किंवा 'माझ्याकडे कोणी पाहत नाही' अशी भावना. ती हाताळली नाही तर वागणे बदलत नाही; ते फक्त दिसणे बंद होते.

याचा अर्थ वागण्याला मर्यादा नकोत असा नाही. मारायचे नाही ही मर्यादा राहतेच. फरक एवढाच की मर्यादा घालताना भावनाही मान्य करायची — 'तुला राग आला हे मला कळते, पण मारायचे नाही'.

आणि हे दोन वाक्यांचे सूत्र आहे: भावना मान्य, कृती मर्यादित. यातले एक वगळले की एकतर मूल बेशिस्त होते किंवा त्याला वाटते की त्याच्या भावना चुकीच्या आहेत.

'रडू नकोस' हा वाटतो त्यापेक्षा महागडा शब्द

'रडू नकोस', 'एवढे काय झाले', 'मुलगा आहेस ना', 'लोक बघतायत' — ही वाक्ये प्रेमानेच म्हटली जातात. मुलाचे दुःख कमी व्हावे म्हणून.

पण मूल त्यातून वेगळे शिकते. ते शिकते की माझी भावना गैरसोयीची आहे, आणि ती दाखवायची नसते.

याचा परिणाम लगेच दिसत नाही. तो दहा वर्षांनी दिसतो — जेव्हा तेच मूल त्रासात असते आणि कोणालाच काही सांगत नाही. 'हा माझ्याशी काहीच बोलत नाही' ही तक्रार बहुतेक वेळा याच सवयीचा शेवट असते.

आणि मुलग्यांच्या बाबतीत हे जास्त होते. 'मुलगे रडत नाहीत' हे वाक्य आपल्याकडे सर्रास आहे, आणि पुरुषांना भावना सांगता येत नाहीत याचे मूळ नेमके इथे आहे.

तीन वर्षांला: भावनेला नाव द्या

लहान मुलाला काय वाटते आहे हे स्वतःला माहीत नसते. त्याला ते नाव देऊन सांगणे — हेच पहिले काम.

नाव मिळाले की भावना आवरता येते. जिला नाव नाही तिचा फक्त स्फोट होतो.

आणि नाव दिल्यावर लगेच उपाय सुचवू नका. आधी फक्त नाव, आणि थोडा वेळ. उपाय नंतर.

भावना शरीरातून बाहेर येतात

मुलांच्या भावना नेहमी शब्दांत येत नाहीत; त्या शरीरात दिसतात. आणि हे न ओळखल्यामुळे अनेक मुले विनाकारण दवाखान्यात नेली जातात.

शाळेच्या सकाळी पोट दुखणे — आणि सुट्टीच्या दिवशी न दुखणे. डोके दुखणे, विशेषतः परीक्षेच्या आसपास. रात्री झोप न लागणे किंवा वाईट स्वप्ने. भूक अचानक कमी होणे. आणि पुन्हा अंथरूण ओले होणे.

याचा अर्थ मूल खोटे बोलते असा नाही — दुखणे खरे असते. फक्त त्याचे कारण पोटात नसते.

म्हणून तपासणीत काही निघाले नाही तर 'काहीच नाही' असे म्हणून थांबू नका. 'शाळेत काही होतंय का', 'कोणी त्रास देतंय का', 'कशाची काळजी वाटते का' — हे विचारा.

आणि हे विचारायला शांत वेळ निवडा. दुखत असतानाच विचारले तर उत्तर मिळत नाही.

सात वर्षांला, बारा वर्षांला — बोलणे बदलावे लागते

तीन वर्षांला चालणारे वाक्य बारा वर्षांला अपमानास्पद वाटते. वयाबरोबर पद्धत बदलावी लागते, आणि इथेच बहुतेक पालक अडतात.

एक सर्वसाधारण नियम — जसे मूल मोठे होते तसे कमी बोला आणि जास्त ऐका. आणि उपाय सुचवण्याची घाई कमी करा.

आणि मोठ्या मुलांशी समोरासमोर बसून 'आता आपण बोलू' असे केले की ते बंद होतात. गाडीत, चालताना, स्वयंपाकघरात काम करताना — बाजूबाजूला असताना बोलणे सोपे जाते.

स्वतःच्या रागाचे काय

मुलांना भावना सांभाळायला शिकवायचे असेल तर पहिली अडचण मुलांची नसते — ती आपली असते.

थकलेले असताना, घाईत असताना, किंवा तिसऱ्यांदा तेच सांगावे लागत असताना राग येतो आणि आवाज चढतो. हे प्रत्येक पालकाला होते.

उपयोगी गोष्ट म्हणजे तो क्षण ओळखणे आणि नाव देणे — 'मला आत्ता खूप राग आला आहे, मी दोन मिनिटे बाजूला जाते'. हे बोलून बाजूला जाणे ही हार नाही; मूल त्यातून राग हाताळायचा कसा हे पाहते.

आणि ओरडून झाल्यावर दुरुस्ती करता येते. 'मी आत्ता ओरडले, ते चुकीचे होते. मला राग आला होता, पण तसे ओरडायला नको होते' — हे वाक्य नाते तुटू देत नाही, आणि मुलाला माफी मागणे कसे असते हे दाखवते.

मुले परिपूर्ण पालकांकडून शिकत नाहीत. ती चुकून, ती मान्य करून आणि दुरुस्त करून दाखवणाऱ्या पालकांकडून शिकतात.

भावना न बोलल्या जाणाऱ्या घरात वाढलेले तुम्ही

हा भाग मुलांबद्दल नाही. जे वाचत आहेत त्यांच्याबद्दल आहे.

आपल्यातल्या बहुतेकांच्या घरात भावनांबद्दल बोलले जात नव्हते. रागावले जायचे, समजावले जायचे, कधी मारही मिळायचा — पण 'तुला काय वाटते' असे विचारले जात नव्हते.

म्हणून हे नवीन बोलणे कृत्रिम वाटते. 'तुला राग आला आहे ना' असे म्हणताना विचित्र वाटते, कारण ते कधी ऐकलेले नाही.

ते कृत्रिम वाटणे बरोबर आहे आणि ते कमी होते. नवीन भाषा शिकताना पहिली वाक्ये नेहमीच अवघडलेली असतात.

आणि स्वतःच्या पालकांना दोष देत बसू नका. त्यांना जे माहीत होते ते त्यांनी केले. तुम्हाला आता वेगळे माहीत आहे, आणि तेवढे पुरे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: भावना मान्य केल्या तर मूल बेशिस्त होणार नाही का? — नाही. भावना मान्य करणे आणि वागण्याला मर्यादा घालणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत आणि त्या एकत्र करता येतात. उलट, ज्या मुलांच्या भावना ऐकल्या जातात ती जास्त सहकार्य करतात.

प्रश्न: आदळआपटीच्या मध्ये हे बोलणे चालत नाही — मग कधी? — त्या क्षणी बोलू नका. आधी शांत होऊ द्या, जवळ राहा, आणि नंतर बोला. भावनेच्या भरात कोणालाच ऐकू येत नाही — मोठ्यांनाही नाही.

प्रश्न: मुलाने 'मला तुझा राग येतो' असे म्हटले तर? — त्यावर रागावू नका. ते सांगू शकते हे चांगले आहे. 'सांगितलेस हे बरे केलेस. काय झाले ते सांग' असे म्हणा.

प्रश्न: घरातले मोठे 'लाडावतेस' म्हणतात — काय करावे? — यावर वाद घालण्यापेक्षा कृतीत फरक दाखवा. भावना ऐकल्या जाणारे मूल कमी आदळआपट करते, आणि तो फरक घरातल्यांना काही महिन्यांत दिसतो.