स्तनपान करताना कोणी बघत बसणे — हे विचित्रच आहे

हा अनुभव तुमच्या एकटीचा नाही

रुग्णालयात दूध पाजायला शिकवणारी सल्लागार येते, आणि खोलीतून बाहेर जायला सांगितले तरी कोणीतरी बॅगेत काहीतरी शोधत रेंगाळत राहते. घरी नातेवाईक येतात आणि आई पाजायला बसली की समोरच बसून राहतात. कोणी विचारते 'पीत आहे का नीट?'

हे बहुतेक वेळा वाईट हेतूने घडत नाही. आधीच्या पिढीत दूध पाजणे ही घरातली सामायिक गोष्ट होती — आजूबाजूला बायका असायच्या, सल्ले द्यायच्या, हात लावायच्याही. त्यांच्यासाठी हे सामान्य आहे.

काही आयांना पहिल्या काही महिन्यांत याचे काहीच वाटत नाही — शरीर आपले वाटतच नाही, ते फक्त बाळाचे अन्न झाले आहे असे वाटते. नंतर मात्र तेच त्रासदायक वाटायला लागते. दोन्ही अवस्था खऱ्या आहेत, आणि मर्यादा कधीही घालता येते.

पण सामान्य असणे म्हणजे तुम्हाला ते चालले पाहिजे असे नाही. अस्वस्थ वाटणे हा अतिसंवेदनशीलपणा नाही.

सल्ला हा सर्वात मोठा भाग

बघत बसणे एकवेळ सोसवते; सोबत येणारा सल्ला जास्त त्रासदायक असतो. 'नीट धरले नाहीस', 'दूध कमी दिसते', 'वरचे दूध सुरू कर' — आणि हे सगळे अशा वेळी जेव्हा आई आणि बाळ दोघेही अजून शिकत असतात.

स्तनपान सुरू होण्याचे पहिले दोन आठवडे अनेकींसाठी अवघड असतात. निपल दुखणे, बाळाने नीट न धरणे, दूध कमी वाटणे — हे टप्पे बहुतेकींना येतात आणि बहुतेक वेळा ते तात्पुरते असतात. त्या नाजूक टप्प्यावर टीका ऐकल्याने काहीही सुधारत नाही; उलट आत्मविश्वास जातो.

आणि काही सल्ले तर सरळ चुकीचे असतात — मध चाटवणे, वरचे पाणी देणे, दुखणाऱ्या निपलला क्रीम लावू नको म्हणणे. सहा महिन्यांपर्यंत फक्त आईचे दूध पुरेसे असते; एक वर्षाखालील बाळाला मध देऊ नये.

मर्यादा कशी घालायची

सर्वात सोपे: एक खोली ठरवा. 'मी आत जाऊन पाजते' हे वाक्य कोणालाही दुखावत नाही आणि प्रत्येक वेळी स्पष्टीकरण द्यावे लागत नाही.

कोणी मागोमाग आले तर — आणि हे घडते — 'मला एकटीला बरे वाटते, दहा मिनिटांत येते' पुरेसे आहे. 'फक्त मीच आहे' हे उत्तर स्वीकारावे लागत नाही.

घरात पाहुणे येण्याची वेळ ठरवणे हाही एक उपाय. दिवसभर कोणी येत-जात असेल तर आईला कधीच मोकळेपणा मिळत नाही; 'संध्याकाळी पाच ते सात' असे ठरवले की दोन्ही बाजू सांभाळल्या जातात.

नवऱ्याला यात भूमिका आहे. दार लावणे, पाहुण्यांना दुसऱ्या खोलीत नेणे, 'ती पाजते आहे, थोड्या वेळाने' असे सांगणे — हे त्याने केले तर बायकोला प्रत्येक वेळी लढावे लागत नाही.

आणि दुसऱ्या आईसाठी हेच करा. तुमच्या घरी आलेली पाहुणी बाई पाजायला बसली असेल, तर तिला खोली द्या, दार लावा, आणि आत डोकावू नका.

पंप, बाटली आणि 'खरी आई'

पंप करून, बाटलीने दूध देणाऱ्या आईकडे बघून चेहरा पडणारे लोक असतात. फॉर्म्युला देणाऱ्या आईला तर उघड बोलले जाते.

नोकरी करणाऱ्या आईसाठी पंप हा एकमेव मार्ग असतो. काहींना वैद्यकीय कारणाने पंप करावा लागतो. काहींचे दूध खरेच कमी असते. आणि काहींनी फक्त तसे ठरवलेले असते — तेही पुरेसे कारण आहे.

बाळाला दूध मिळते आहे आणि त्याचे वजन वाढते आहे — डॉक्टर हेच बघतात. बाकी सगळे मत आहे, आणि मत मागितलेले नसते.

डायपर बदलतानाही तेच

अनेक आयांना हाच अनुभव डायपर बदलताना येतो — अचानक खोलीत माणसे जमतात, बघत राहतात, टिप्पणी करतात. बाळ काही बोलू शकत नाही म्हणून त्याला गोपनीयता नको असे होत नाही.

'बाळ आहे, त्याला काय कळते' हे उत्तर वरवर बरोबर वाटते. पण जी सवय आपण आजपासून लावतो, तीच पुढे चालते — आणि तीन वर्षांच्या मुलाला कळते. सुरुवातीपासून दार लावणे सोपे असते.

व्यवहारी उपाय एकच: कपडे बदलणे आणि अंघोळ ही ठरलेल्या माणसांची कामे, ठरलेल्या जागी. यात कोणाचा अपमान नाही, आणि प्रत्येक वेळी वाद घालावा लागत नाही.

हे बोलणे उद्धटपणा नाही

अनेक बायका हे सगळे सहन करतात कारण नकार दिला तर 'माजोरी' म्हटले जाईल अशी भीती असते. बाळंतपणानंतरचे पहिले महिने हे नेमके तेव्हा असतात जेव्हा तिच्याकडे भांडायची ताकद सर्वात कमी असते.

पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा: तुम्ही जी मर्यादा आज घालता, ती पुढची अनेक वर्षे टिकते. आणि तुमच्या मुलीने किंवा सुनेने उद्या तेच केले तर तिला ते सोपे जाईल.

स्वतःच्या शरीराबद्दल 'नाही' म्हणणे हा उद्धटपणा नाही. तो सर्वात मूलभूत अधिकार आहे — आणि तो बाळंतपणानंतर संपत नाही.

आणि जर तुम्ही मोठ्या पिढीतल्या असाल आणि हे वाचत असाल — तुमच्या घरातल्या नवीन आईला एक खोली आणि दहा मिनिटे द्या. ती काही नाकारत नाही; ती फक्त श्वास घेत आहे.

वापरता येतील अशी वाक्ये

'मी आत जाऊन पाजते, दहा मिनिटांत येते.'

'मला एकटीला बरे वाटते.' — 'फक्त मीच आहे' या उत्तरालाही हेच पुरेसे.

'सल्ल्याबद्दल धन्यवाद, पण आम्ही डॉक्टरांनी सांगितलेलेच करतो आहोत.'

'बाळाचे वजन वाढते आहे, डॉक्टर समाधानी आहेत.' — दुधाबद्दलच्या टीकेला.

'हे माझे शरीर आहे, आणि हा माझा निर्णय आहे.' — शेवटचे उत्तर लागले तर.

नवऱ्यासाठी: 'ती पाजते आहे — आपण इथे बसू या.'

आणि दुसऱ्या आईसाठी: 'खोली मोकळी आहे, दार लावून घे. मी बाहेर आहे.'

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

**सासूबाईंना कसे सांगायचे?** व्यक्तीबद्दल न बोलता सवयीबद्दल बोला: 'मला पाजताना एकटीला बरे वाटते.' हे नाकारणे कठीण असते.

**पाहुण्यांसमोर पाजणे टाळावे का?** तुमची इच्छा असेल तर पाजा, नसेल तर खोलीत जा. दोन्ही बरोबर आहेत — निर्णय तुमचा.

**दूध कमी आहे असे सारखे सांगितले जाते, खरेच कसे तपासायचे?** बाळाचे वजन वाढणे, दिवसाला सहा-सात ओले डायपर, आणि बाळ शांत होणे — ही खरी लक्षणे. स्तनाचा आकार किंवा पंपमध्ये किती दूध निघते हे नाही.

**पाजताना कोणी सल्ला देत राहिले तर काय बोलावे?** 'सध्या आम्ही डॉक्टरांनी सांगितलेलेच करतो आहोत' हे वाक्य वाद न घालता विषय संपवते.

**दूध पाजताना खूप दुखते, हे सामान्य आहे का?** सुरुवातीचे काही दिवस थोडे दुखू शकते, पण सतत तीव्र वेदना सामान्य नाही — बहुतेक वेळा बाळाने नीट न धरल्यामुळे होते. स्तनपान सल्लागार किंवा डॉक्टरांना दाखवा.

टीप

हा लेख सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे; वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या बाळाच्या तब्येतीविषयी शंका असल्यास तुमच्या बालरोगतज्ज्ञांना किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील डॉक्टरांना विचारा.