बाळंतपणानंतर पुन्हा कामावर: कायदा, हिशोब आणि खरी तयारी

'नोकरी सोडली, आणि आता वाईट वाटते आहे'

हे वाक्य आम्ही अनेकदा ऐकतो. बाळ झाल्यावर निर्णय घाईत घेतला जातो — रजा संपत आली, घरात मदत नाही, पाळणाघरावर विश्वास नाही, आणि नवऱ्याचा पगार जास्त. मग राजीनामा दिला जातो.

सहा महिन्यांनी वेगळे चित्र दिसते. बाळ थोडे मोठे झालेले असते, दिनक्रम बसलेला असतो, आणि आता 'मी काय केले' असा प्रश्न पडतो. आणि परत नोकरीत शिरणे सोडण्यापेक्षा कितीतरी अवघड असते.

म्हणून हे पान सल्ला देत नाही — नोकरी करा किंवा सोडा, दोन्ही योग्य निर्णय असू शकतात. ते फक्त निर्णय घेण्याआधी माहीत असायला हवी अशी माहिती देते: कायदा काय देतो, हिशोब काय सांगतो, आणि तयारी कशी करायची.

आणि एक गोष्ट सुरुवातीलाच — हा निर्णय कायमचा नाही असे धरून चाला. एक वर्ष विश्रांती घेऊन परत येणे शक्य असते, आणि तसे नियोजन केले तर दोन्ही बाजू मोकळ्या राहतात.

कायदा काय देतो

मॅटर्निटी बेनिफिट कायदा, १९६१ (२०१७ ची सुधारणा) हा मुख्य कायदा. तो दहा किंवा त्याहून जास्त कर्मचारी असलेल्या आस्थापनांना लागू होतो, आणि त्यात कारखाने, दुकाने, कार्यालये सगळे येतात.

पण इथेच सर्वात मोठी अडचण आहे, आणि ती स्पष्ट सांगायला हवी — भारतातल्या बहुसंख्य स्त्रिया असंघटित क्षेत्रात काम करतात: शेती, घरकाम, बांधकाम, छोटी दुकाने, स्वतःचा व्यवसाय. या कायद्याचे संरक्षण त्यांना मिळत नाही. त्यांच्यासाठी वेगळ्या योजना आहेत, आणि त्या पुढच्या भागात.

कायद्याचे तपशील खाली दिले आहेत. आपल्या कंपनीचे धोरण याहून चांगले असू शकते — कायदा किमान सांगतो, कमाल नाही. म्हणून एचआरकडून लेखी धोरण मागून घ्या.

कायद्याबाहेर असाल तर — कोणत्या योजना

असंघटित क्षेत्रात काम करत असाल, स्वतःचा व्यवसाय असेल, किंवा घरून काम करत असाल तर वरचा कायदा लागू होत नाही. पण दोन शासकीय योजना उपयोगी पडतात.

प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना — पहिल्या बाळंतपणासाठी टप्प्याटप्प्याने रोख मदत, आणि दुसरे अपत्य मुलगी असल्यास आणखी मदत. नोंदणी अंगणवाडीत किंवा आरोग्य केंद्रात होते आणि त्यासाठी आधार, बँक खाते आणि मातृत्व कार्ड लागते.

जननी सुरक्षा योजना — शासकीय किंवा मान्यताप्राप्त रुग्णालयात प्रसूती केल्यास रोख मदत, आणि गरोदरपणातल्या तपासण्या मोफत. जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रमांतर्गत शासकीय रुग्णालयातली प्रसूती, औषधे, तपासण्या, आहार आणि वाहतूक मोफत असते.

या योजनांच्या अटी, रकमा आणि कागदपत्रे वेळोवेळी बदलतात. म्हणून आकडे इथे न लिहिता एक गोष्ट सांगतो — गरोदरपणाच्या सुरुवातीलाच जवळच्या आरोग्य केंद्रात किंवा अंगणवाडीत जाऊन नोंदणी करा आणि आशा कार्यकर्तीशी बोला. उशिरा नोंदणी केल्याने काही टप्प्यांचे पैसे मिळत नाहीत, आणि हेच सर्वात जास्त वेळा होते.

शरीराला हवा असलेला वेळ, बाळाला हवा असलेला वेळ

शरीराला किमान सहा आठवडे लागतात, आणि शस्त्रक्रिया झाली असेल तर आठ ते दहा. या काळात परत जाणे म्हणजे रक्तस्राव लांबणे, टाके भरायला उशीर, आणि थकवा वाढणे.

बाळाच्या बाजूने पाहिले तर सहा महिने पूर्ण अंगावर पाजणे हे उद्दिष्ट असते. सव्वीस आठवड्यांची रजा नेमकी त्याच हिशोबाने आहे — रजा संपते तेव्हा बाळ सहा महिन्यांचे होते आणि वरचे अन्न सुरू करता येते.

पण रजा कमी असेल किंवा नसेलच, तर सगळे संपले असे नाही. काढलेले दूध साठवून देता येते, कामाच्या ठिकाणी दूध काढता येते, आणि घरी असताना पाजता येते. अनेक स्त्रिया अशा पद्धतीने वर्षभर पाजतात.

मानसिक बाजूही मोजा. काही स्त्रियांना कामावर परतल्याने बरे वाटते — दिनक्रम मिळतो, स्वतःची ओळख परत मिळते, आणि घरातल्या एकटेपणातून सुटका होते. काहींना उलट. दोन्ही खरे आहे आणि दुसऱ्या कोणाचा अनुभव तुमचा असेलच असे नाही.

आणि परतल्यावरचे पहिले दोन-तीन आठवडे कठीण जाणार हे गृहीत धरा. ते सगळ्यांचेच जातात, आणि नंतर सोपे होते. पहिल्या आठवड्यातल्या भावनेवरून कायमचा निर्णय घेऊ नका.

दूध पाजणे आणि नोकरी एकत्र चालते

परत जाण्याच्या दोन-तीन आठवडे आधी दूध काढून साठवायला सुरुवात करा. सकाळचे दूध सर्वात जास्त असते, म्हणून सकाळच्या एका वेळेनंतर थोडे काढून ठेवा.

साठवण्याचा ढोबळ नियम — खोलीच्या तापमानाला काही तास, फ्रिजमध्ये काही दिवस, आणि डीप फ्रीजमध्ये काही महिने. गरम करताना थेट गॅसवर किंवा मायक्रोवेव्हमध्ये ठेवू नका; गरम पाण्याच्या भांड्यात बाटली ठेवून हळू गरम करा.

कामाच्या ठिकाणी दूध काढायला जागा मागा. पन्नासहून जास्त कर्मचारी असलेल्या ठिकाणी पाळणाघराची सोय बंधनकारक आहे, आणि नसेल तर स्वच्छ बंद खोली मागणे रास्त आहे. दर तीन-चार तासांनी दूध काढले तर पुरवठा टिकतो.

बाळाला बाटलीची सवय आधीच लावा — पण तुम्ही नसताना दुसऱ्या कोणीतरी पाजावी. आईच्या हातून बाटली बहुतेक बाळे घेत नाहीत, आणि मग 'बाळ बाटली घेत नाही' असा चुकीचा निष्कर्ष निघतो.

आणि परत आल्यावर घरी अंगावरच पाजा. रात्री आणि सकाळी पाजणे चालू ठेवले तर दुधाचा पुरवठा बराच काळ टिकतो, आणि बाळाला तुमच्याबरोबरचा वेळही मिळतो.

हिशोब आणि तयारी

निर्णय घेण्याआधी कागदावर आकडे मांडा. एका बाजूला पगार, आणि दुसऱ्या बाजूला पाळणाघर किंवा बाईचा खर्च, प्रवास, बाहेरचे जेवण, आणि वाढलेली मदत. फरक किती उरतो ते पाहा.

पण त्या हिशोबात एक गोष्ट अनेकदा राहून जाते — भविष्यातला पगार. दोन-तीन वर्षे नोकरी सोडली तर परत येताना पगार आणि पद दोन्ही मागे जाते, आणि तो फरक पुढची अनेक वर्षे राहतो. फक्त या महिन्याचा नाही, पाच वर्षांचा हिशोब करा.

परतण्याआधी करायच्या गोष्टी: बाळाला सांभाळणारी व्यक्ती किंवा पाळणाघर आधी ठरवा आणि किमान आठवडाभर आधी सुरू करा — म्हणजे तुम्ही घरी असतानाच बाळाला सवय होते. पाळणाघर पाहताना अचानक जाऊन पाहा, किती मुलांमागे किती माणसे आहेत ते मोजा, आणि तिथल्या मुलांच्या चेहऱ्यांकडे पाहा.

आजारपणाची योजना आधी ठरवा. बाळ आजारी पडले तर कोण सुट्टी घेणार — हा प्रश्न प्रत्यक्ष वेळ आल्यावर ठरवला की भांडण होते. दोघांनी आळीपाळीने, हे आधीच ठरवून ठेवा.

आणि घरातली कामे वाटून घ्या — लिहून. 'मी मदत करतो' हे पुरेसे नाही; कोणते काम कोणाचे हे नक्की असावे. नोकरी करणाऱ्या आईवर घरची सगळी कामेही राहिली तर ती फार काळ टिकत नाही.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: प्रसूती रजेच्या काळात नोकरीवरून काढू शकतात का? — कायद्याने नाही. या काळात काढून टाकणे किंवा पगार कमी करणे बेकायदेशीर आहे. असे झाले तर कामगार आयुक्त कार्यालयात तक्रार करता येते.

प्रश्न: रजा वाढवून मिळते का? — कायद्याने सव्वीस आठवडे, पण अनेक कंपन्या त्यापुढे बिनपगारी रजा देतात. लेखी विचारा आणि लेखी उत्तर घ्या.

प्रश्न: घरून काम मागता येते का? — रजा संपल्यानंतर, कामाचे स्वरूप परवानगी देत असेल तर मालकाशी ठरवून घरून काम करता येते, असे कायदा सांगतो. हा हक्क नाही, पण मागण्यासारखे नक्की आहे.

प्रश्न: बाळाला पाळणाघरात ठेवल्याने त्याचे नुकसान होते का? — चांगल्या पाळणाघरातल्या मुलांचे नुकसान होत नाही असे अभ्यास सांगतात. महत्त्वाची गोष्ट जागेची गुणवत्ता आहे — किती मुलांमागे किती माणसे, आणि तिथली माणसे मुलांशी कशी वागतात.

प्रश्न: नोकरी सोडली तर परत मिळेल का? — सोपे नसते, पण अशक्यही नाही. संपर्क तुटू देऊ नका, क्षेत्रातल्या बातम्यांशी जोडलेले राहा, आणि शक्य असेल तर काही तासांचे किंवा घरून करता येईल असे काम चालू ठेवा. पूर्ण खंड पडण्यापेक्षा तो कितीतरी बरा.