बाळ कधी चालायला आणि बोलायला लागते? वयाचे नेमके पट्टे, वॉकरचे सत्य आणि धोक्याची लक्षणे

'अजून चालत नाही का गं?' — कार्यक्रमातला तो प्रश्न

बारशाच्या कार्यक्रमात तुमचे तेरा महिन्यांचे बाळ मजेत रांगते आहे, आणि शेजारून आवाज येतो — 'आमचा अमेय दहाव्या महिन्यातच चालला बाई; याला अजून जमत नाही का?' त्या एका वाक्याने घरी येईपर्यंत मनात धाकधूक. आधी आकडा ऐका: स्वतंत्रपणे पहिली पावले 9 ते 18 महिने या पट्ट्यात कधीही पडणे पूर्णपणे सामान्य आहे — दहाव्या महिन्यात चालणारा अमेय आणि सोळाव्या महिन्यात चालणारे तुमचे बाळ, दोघेही अगदी वेळेत आहेत.

विकासाचे टप्पे ही शर्यत नाही आणि आधी चालणे म्हणजे पुढे हुशार असणे नव्हे — या दोन्हींचा संबंध संशोधनात आढळलेला नाही. महत्त्वाचा असतो क्रम (बसणे, मग उभे राहणे, मग चालणे) आणि सातत्याने होणारी प्रगती, नेमकी तारीख नाही. मात्र काही ठराविक मर्यादा ओलांडल्या गेल्या, तर वाट न पाहता तपासणी करायची असते — त्या मर्यादा या लेखाच्या शेवटी स्पष्ट यादीत दिल्या आहेत.

चालण्याचा प्रवास: पालथे पडण्यापासून पावलांपर्यंत

साधारण क्रम आणि पट्टे असे: 4-6 महिने — पालथे-उलथे वळणे; 6-8 महिने — आधाराशिवाय बसणे; 8-10 महिने — रांगणे (काही बाळे रांगण्याचा टप्पा पूर्ण वगळून घसरत-सरकत पुढे जातात, तेही सामान्य); 9-12 महिने — धरून उभे राहणे आणि सोफा-टेबल धरून सरकत चालणे (क्रूझिंग); 12-15 महिने — पहिली स्वतंत्र, डगमगती पावले; आणि 18 महिन्यांपर्यंत बहुतेक सर्व मुले चालू लागतात. सुरुवातीचे चालणे रुंद पावलांचे, हात वर धरलेले असते — तोल जमायला आणखी काही महिने जातात.

चालायला 'शिकवावे' लागत नाही — संधी द्यावी लागते. दिवसातून भरपूर वेळ जमिनीवर मोकळे खेळणे, घरात अनवाणी पाय (अनवाणी तळव्याला जमिनीची पकड आणि संवेदना उत्तम मिळते), लहानपणापासून पोटावरचा वेळ (टमी टाइम), आणि धरून उभे राहता येईल असे स्थिर फर्निचर — एवढी तयारी पुरते. सतत कडेवर राहणारे किंवा घट्ट बुटांत अडकलेले पाय यांना सरावच मिळत नाही.

बोलण्याचा प्रवास: बडबडीपासून वाक्यांपर्यंत

भाषेचे पट्टे असे: 2-3 महिने — हुंकार आणि 'कू' आवाज; 6-9 महिने — 'बाबाबा-मामामा' अशी बडबड; 12 महिने — एक-दोन अर्थपूर्ण शब्द आणि हवी ती वस्तू बोटाने दाखवणे; 18 महिने — साधारण 10-20 शब्दांचा साठा; 2 वर्षे — सुमारे 50 शब्द आणि 'आई पाणी', 'बाबा जा' अशी दोन शब्दांची वाक्ये. एक महत्त्वाची खूण म्हणजे समजणे बोलण्याआधी येते — 'चप्पल आणून दे' ही सूचना बाळ 12-15 महिन्यांत पाळू लागते, स्वतः बोलायच्या कितीतरी आधी.

घरात मराठी-हिंदी-इंग्रजी अशा दोन-तीन भाषा बोलल्या जात असतील तर बाळाचे शब्द भाषांमध्ये विभागले जातात — मराठीत दहा, हिंदीत पाच असे — आणि सुरुवात थोडी सावकाश वाटू शकते; पण एकूण भाषिक विकास अगदी सामान्य राहतो आणि पुढे दोन भाषा हा फायदा ठरतो. यासाठी घरातली कोणतीही भाषा बंद करण्याची गरज नाही. गरज आहे ती संवादाची — बाळाच्या बडबडीला उत्तर देणे हेच भाषेचे खरे खत आहे.

घरात विकासाला चालना देणाऱ्या पाच सोप्या गोष्टी

(1) दिवसभर वर्णन करत बोला — 'आता आपण पोहे खातोय', 'हा लाल चेंडू' — बाळ उत्तर देत नसले तरी शब्दसाठा याच ऐकण्यातून बांधला जातो. (2) रोज दहा मिनिटे चित्रांचे पुस्तक — चित्रावर बोट ठेवून नाव सांगणे पुरते, गोष्ट वाचून दाखवलीच पाहिजे असे नाही. (3) दोन वर्षांखालील मुलांना स्क्रीन नको — IAP आणि WHO दोघांचीही हीच शिफारस; बाळ भाषा स्क्रीनमधून नाही, समोरच्या माणसाच्या डोळ्यांत बघून बोलण्यातून शिकते.

(4) चालण्याच्या सरावासाठी ढकलगाडी (पुश-टॉय) द्या — वॉकर नव्हे; ढकलगाडीत बाळ स्वतःच्या पायांवर उभे राहून, स्वतःचा तोल सांभाळत ढकलते, हाच योग्य सराव. (5) घर बाळ-सुरक्षित करा — जिन्याला गेट, टोकदार कोपऱ्यांना कव्हर, जमिनीवरून घसरणाऱ्या चटया बाजूला; पडणे-धडपडणे हा चालणे शिकण्याचाच भाग आहे, फक्त पडण्याची जागा सुरक्षित हवी. मालिश-व्यायामाने बाळाला आराम मिळतो हे खरे, पण चालण्याची वेळ त्याने अलीकडे येत नाही.

टप्प्यांचा तक्ता — एका दृष्टिक्षेपात

6-8 महिने: आधाराशिवाय बसणे; बडबडीची सुरुवात. 9-12 महिने: रांगणे; धरून उभे; टाटा करणे; 'नाही' समजणे. 12-15 महिने: पहिली स्वतंत्र पावले; 1-2 अर्थपूर्ण शब्द; बोटाने दाखवणे. 18 महिने: सराईत चालणे, धावण्याचा प्रयत्न; 10-20 शब्द; सोप्या सूचना पाळणे. 24 महिने: धावणे, धरून पायऱ्या चढणे, चेंडू लाथाडणे; सुमारे 50 शब्द; दोन शब्दांची वाक्ये. हे सगळे मधले पट्टे आहेत — पट्ट्याच्या कडेला असणे म्हणजे मागे असणे नव्हे.

तुमच्या बाळाची स्वतःची नोंद ठेवा — पहिले पालथे पडणे, पहिला शब्द, पहिले पाऊल — तारखांसह वहीत किंवा फोनमध्ये; IAP लसीकरण कार्ड घेऊन दर भेटीला जाताना ही नोंद डॉक्टरांना दाखवा, कारण प्रत्येक लसीकरण-भेट ही विकास-तपासणीचीही संधी असते. अंगणवाडीत होणारी मासिक वजन-उंची नोंदही याच कामाची — वाढ आणि विकास या दोन्ही रेषा एकत्र पाहिल्या की चित्र पूर्ण होते.

आजी सांगते ते vs डॉक्टर सांगतात ते

'वॉकरमध्ये घातले की पोर लवकर चालते' — नेमके उलटे. वॉकरमध्ये बाळाचे वजन खुर्ची पेलते आणि पाय फक्त जमीन ढकलतात — तोल सांभाळण्याचा, जो चालण्याचा गाभा आहे, तो सरावच होत नाही; काही अभ्यासांत वॉकर वापरणारी बाळे उलट उशिरा चालल्याचे दिसले आहे. शिवाय वॉकरला वेग येतो आणि जिन्यावरून कोसळण्याचे गंभीर अपघात इतके झाले की कॅनडासारख्या देशाने वॉकरच्या विक्रीवरच बंदी घातली. भारतीय बालरोग अकादमी (IAP) देखील वॉकर नको हेच सांगते — पर्याय म्हणून ढकलगाडी द्या.

'मुलगे उशिरा बोलतातच' आणि 'याचा बाबाही उशिरा बोलला, हाही बोलेल' — सरासरीत थोडा फरक असला तरी दोन वर्षांच्या मुलाकडे शब्द नसण्याचे स्पष्टीकरण म्हणून हे चालत नाही; अशा वेळी पहिली पायरी असते ऐकण्याची तपासणी, जी सोपी आणि बिनत्रासाची असते — आणि उशीर मात्र महागात पडू शकतो. 'रोज पायांना तेल-मालिश केली की लवकर चालते' — मालिश बाळाला आराम आणि तुमच्याशी जवळीक देते, जरूर करा; पण चालण्याची वेळ स्नायूंच्या नव्हे, मेंदूच्या परिपक्वतेने ठरते.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: कोणती लक्षणे दिसताच डॉक्टरांकडे जावे? — ही यादी जपून ठेवा: 6 महिन्यांत मान स्थिर नाही किंवा बाळ हसत नाही; 10 महिन्यांत आधार देऊनही बसत नाही; 12 महिन्यांत बडबड नाही, बोटाने दाखवत नाही, नावाला प्रतिसाद देत नाही; 18 महिन्यांत एकही स्वतंत्र पाऊल नाही किंवा एकही अर्थपूर्ण शब्द नाही; 2 वर्षांत दोन शब्द जोडत नाही; किंवा — सर्वात महत्त्वाचे — आधी शिकलेले कौशल्य बाळ गमावते आहे (रिग्रेशन). यांपैकी काहीही दिसले तर 'थांबून बघू' नको, त्याच आठवड्यात बालरोगतज्ज्ञ.

प्रश्न: बाळ चवड्यांवर (टो-वॉकिंग) चालते, काळजी करावी का? — चालायला शिकताना अधूनमधून चवड्यांवर चालणे सामान्य आहे; पण दोन वर्षांनंतरही बाळ सतत आणि फक्त चवड्यांवरच चालत असेल तर डॉक्टरांना दाखवा — स्नायू किंवा विकासाशी संबंधित कारण तपासून घेणे योग्य.

प्रश्न: उशिरा चालणारी मुले अभ्यासात-खेळात मागे राहतात का? — नाही. 18 महिन्यांच्या आत चाललेल्या मुलांमध्ये लवकर की उशिरा याचा पुढील बुद्धिमत्तेशी वा क्षमतेशी संबंध नसल्याचे संशोधन सांगते. चौदाव्या महिन्यात चाललेले मूल आणि अकराव्या महिन्यात चाललेले मूल शाळेत एकाच रांगेत असतात.

प्रश्न: शंका खरी निघाली तर पुढे काय? — लवकर हस्तक्षेप (अर्ली इंटरव्हेन्शन) हेच उत्तर — जितक्या लवकर सुरुवात तितका फायदा जास्त, कारण मेंदूची लवचिकता सुरुवातीच्या वर्षांत सर्वाधिक असते. जिल्हा रुग्णालयांतील DEIC (डिस्ट्रिक्ट अर्ली इंटरव्हेन्शन सेंटर) मध्ये तपासणी आणि थेरपी मोफत मिळते; खासगीत बालविकास तज्ज्ञ, स्पीच थेरपिस्ट आणि फिजिओथेरपिस्ट हे पर्याय आहेत. (हा लेख सामान्य माहितीसाठी आहे; तुमच्या बाळाच्या विकासाबाबतचा अंतिम सल्ला नेहमी बालरोगतज्ज्ञांचाच.)