आजी-आजोबांचे वेगळे मत: कुठे ठाम राहायचे, कुठे सोडून द्यायचे

तीन महिन्यांचे बाळ आणि चमचाभर साखरपाणी

आई स्वयंपाकघरात गेली, आणि परत आली तेव्हा आजी बाळाला चमच्याने साखरपाणी पाजत होती. 'तहान लागली असेल गं, एवढ्या उन्हात'.

या क्षणी तीन गोष्टी एकाच वेळी खऱ्या असतात. आजीचे प्रेम खरे आहे. सहा महिन्यांच्या आत पाणी देऊ नये हेही खरे आहे. आणि आजीला हे कोणी सांगितलेलेच नाही, हेही खरे आहे.

एकत्र कुटुंबातल्या संगोपनाच्या वादांचे मूळ इथेच आहे. दोन्ही बाजू बाळाच्याच भल्यासाठी बोलत असतात, आणि तरी भांडण होते.

म्हणून हे पान 'तुमचेच बरोबर' असे सांगत नाही. ते तीन याद्या देते — कशावर ठाम राहायचे, काय सोडून द्यायचे, आणि नकार कसा द्यायचा.

हा मतभेद का होतो

पहिले कारण — तीस वर्षांत सल्ला बदलला आहे. बाळाला पोटावर झोपवा हे एकेकाळी शिकवले जायचे आणि आता पाठीवर झोपवायचे असते. सहा महिन्यांच्या आत पाणी देऊ नये हेही अलीकडचे. आजीने जे केले ते तिच्या वेळी बरोबर मानले जायचे.

दुसरे — 'आम्ही असेच वाढवले आणि तुम्ही ठीकच आहात' हे वाक्य खरे वाटते. आणि ते खरेही आहे, फक्त ते अपुरे आहे — त्या पिढीत जे टिकले नाहीत त्यांचा हिशोब त्या वाक्यात येत नाही.

तिसरे — नवी आई अनिश्चित असते आणि आजी अनुभवी. त्यामुळे प्रत्येक सल्ला 'तुला जमत नाही' असा ऐकू येतो, जरी तसा हेतू नसला तरी.

आणि चौथे — बाळाबद्दलचे निर्णय कोणाचे, हा खरा प्रश्न असतो. तो पदाचा प्रश्न आहे, संगोपनाचा नाही, आणि म्हणून तो सुटत नाही.

इथे तडजोड नाही

खालच्या यादीतल्या गोष्टींवर ठाम राहा. यांतल्या प्रत्येकीमागे कारण आहे आणि ते कारण सुरक्षिततेचे आहे.

आणि या यादीबद्दल एकदाच बोला — शांतपणे, कारणासह, आणि शक्यतो डॉक्टरांच्या तोंडून. मग ते पुन्हा उकरून काढू नका.

हे सोडून देता येते

आणि ही यादी त्याहून महत्त्वाची आहे. प्रत्येक गोष्टीवर भांडले तर वरच्या यादीवरचे लक्ष उडते, आणि नाते तुटते.

खालच्या गोष्टींनी बाळाचे नुकसान होत नाही. त्या तुमच्या पद्धतीच्या नसतील, पण त्या धोक्याच्या नाहीत.

बाळ सांभाळणारे तेच असतील तर

कामावर परत जाणार असाल आणि दिवसभर बाळ आजी-आजोबांकडे राहणार असेल, तर हिशोब बदलतो. दिवसभर सांभाळणाऱ्या माणसाला प्रत्येक गोष्टीत सूचना देता येत नाहीत, आणि दिल्या तर ते काम करणे अशक्य होते.

म्हणून यादी छोटी करा. पहिल्या यादीतल्या नऊपैकी तीन-चार सर्वात महत्त्वाच्या निवडा आणि त्याच सांगा. बाकीचे सोडून द्या.

आणि लिहून द्या. जेवणाच्या वेळा, झोपेची वेळ, औषध असल्यास मात्रा आणि वेळ, आणि आपत्कालीन नंबर — एका कागदावर, दिसेल अशा जागी. बोलून सांगितलेले विसरले जाते आणि त्यावरून वाद होतात.

दिवसाच्या शेवटी 'आज काय झाले' असे चौकशीसारखे विचारू नका. त्याऐवजी 'आज कसा गेला दिवस' असे विचारा — तेच सांगितले जाते आणि नाते टिकते.

आणि सर्वात महत्त्वाचे — मदत मोफत नाही. दिवसभर लहान मूल सांभाळणे हे काम आहे. ते ओळखले जाणे, आणि त्यांना स्वतःसाठी वेळ मिळणे, हे दोन्ही ठरवून द्या.

मोठ्यांचा अपमान न करता नकार कसा द्यायचा

इथे पद्धत महत्त्वाची, कारण भारतातल्या घरात 'चूक आहे' असे थेट सांगणे नात्यावर परिणाम करते.

पहिली युक्ती — दोष कोणावरही न ठेवता बोला. 'तुम्ही चुकीचे करत आहात' ऐवजी 'डॉक्टरांनी हे सांगितले आहे'. यात कोणीच हरत नाही.

दुसरी — आधी कौतुक, मग माहिती. 'तुम्ही एवढी मुले वाढवली, तुमच्याशिवाय मला जमलेच नसते. आणि आता एक नवीन गोष्ट सांगितली आहे ती सांगते.'

तिसरी — नवऱ्याने बोलावे. स्वतःच्या आईशी त्याने बोलणे आणि सुनेने बोलणे यांत घरात फरक पडतो. हे न्याय्य नाही, पण ते खरे आहे आणि ते वापरता येते.

चौथी — खासगीत बोला. इतरांसमोर दुरुस्त केले की मुद्दा मागे पडतो आणि अपमान पुढे येतो.

आणि पाचवी — काहीतरी सोपवा. आजीला बाळाचे स्नान, मालिश किंवा गाणी हे तिचे क्षेत्र म्हणून द्या. ज्यांच्याकडे स्वतःची जागा असते ते इतरांच्या जागेत कमी शिरतात.

जे मिळते तेही मोजा

वादांच्या यादीत हरवते ती गोष्ट म्हणजे एकत्र कुटुंबातून मिळणारे. आणि ते खरोखर मोठे आहे.

बाळ सांभाळायला माणसे असणे — हे किती मोठे आहे हे विभक्त कुटुंबातल्या आईवडिलांना विचारा. रात्री कोणीतरी असणे, आजारपणात मदत असणे, आणि कामावर परत जाताना पाळणाघर शोधावे न लागणे.

भाषा आणि गाणी. आजी-आजोबांकडून मूल जी मराठी शिकते ती शाळेत मिळत नाही. गोष्टी, ओव्या, म्हणी, आणि सणांचे अर्थ — हे एका पिढीत गळून जाते आणि परत येत नाही.

आणि मुलाला आणखी एक-दोन माणसे बिनशर्त प्रेम करणारी मिळणे. मुलाच्या आयुष्यात अशी माणसे किती आहेत, हा त्याच्या पुढच्या आयुष्यावर परिणाम करणारा आकडा आहे.

म्हणून हिशोब दोन्ही बाजूंनी मांडा. जे मिळते ते जास्त असेल — आणि बहुतेक घरांत ते असते — तर काही वाद सोडून देणे परवडते.

डॉक्टरांचा आवाज तटस्थ आवाज म्हणून वापरा

घरातल्या वादात सर्वात उपयोगी माणूस घरात नसतो — तो डॉक्टर असतो. त्यांचे वाक्य कोणालाही दुखावत नाही.

म्हणून पुढच्या तपासणीला घरातल्या मोठ्यांपैकी कोणालातरी सोबत न्या. जे प्रश्न घरात वाद होतात ते तिथे विचारा, आणि उत्तर सगळ्यांनी ऐकू द्या.

आणि लसीकरण कार्ड, वजनाचा तक्ता, डॉक्टरांनी लिहून दिलेली चिठ्ठी — हे कागद घरात दिसतील असे ठेवा. लिहिलेली गोष्ट सांगितलेल्या गोष्टीपेक्षा जास्त वजनदार असते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: सांगूनही तेच केले जाते — काय करावे? — त्या गोष्टीचा गट पाहा. पहिल्या यादीतली असेल तर ठाम राहा आणि गरज पडली तर बाळ एकटे सोडू नका. दुसऱ्या यादीतली असेल तर सोडून द्या.

प्रश्न: घरात मारायला सांगितले जाते — काय करावे? — यावर तडजोड नाही. 'आपण हे करून पाहू, तीन महिन्यांत फरक दिसतो का बघू' असे म्हणा; कृतीत दिसणारा फरक वादापेक्षा जास्त पटतो.

प्रश्न: नवरा मध्ये पडत नाही — काय करावे? — त्याच्याशी वेगळे, शांत वेळी बोला. 'तुझ्या आईशी वाद घाल' असे नाही, तर 'हे तू सांगितलेस तर सोपे जाईल' असे. आणि कोणत्या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत हे आधीच दोघांनी ठरवा.

प्रश्न: वेगळे राहायला जावे का? — हा मोठा निर्णय आहे आणि तो फक्त संगोपनाच्या वादांवर घेऊ नये. पण घरातले वातावरण सतत ताणाचे असेल आणि त्याचा तुमच्या तब्येतीवर परिणाम होत असेल, तर तो विचार करण्यासारखा आहे — आणि त्यात अपराधीपणा वाटून घेण्यासारखे काही नाही.