बाहेर खेळणे: शरीराला काय, मनाला काय, आणि जागा नसेल तर

संध्याकाळी साडेसहा, गच्चीवर

अंगण नाही, मैदान लांब आहे, आणि खाली रस्त्यावर गाड्या. तरी संध्याकाळी मुले गच्चीवर जमतात आणि तासभर पळतात. शहरातल्या बहुतेक मुलांचे मैदान हेच.

आणि ते पुरेसे आहे. बाहेर खेळण्याचे फायदे मैदानाच्या आकारावर अवलंबून नाहीत — ते उजेड, हालचाल आणि मोकळेपणा यांवर अवलंबून आहेत.

शरीराला काय होते

पळणे, उड्या मारणे, चढणे, फेकणे — या हालचालींनी स्नायू, हाडे आणि तोल तयार होतो. घरात बसून हे होत नाही, आणि कोणताही खेळ मोबाइलवर खेळून हे मिळत नाही.

सूर्यप्रकाशातून ड जीवनसत्त्व मिळते, आणि भारतात मुलांमध्ये त्याची कमतरता आश्चर्यकारकरीत्या सामान्य आहे — कारण मुले आता घरातच असतात. सकाळचे किंवा संध्याकाळचे ऊन, हात-पाय उघडे, आठवड्यातून काही वेळा — एवढे पुरते.

आणि डोळ्यांसाठी. लांबवर पाहण्याने डोळ्यांचे स्नायू सैल होतात, आणि रोज बाहेर खेळणाऱ्या मुलांना चष्मा लागण्याचे प्रमाण कमी असते असे अभ्यास सांगतात. जवळचे काम — पुस्तक, पाटी, स्क्रीन — जास्त आणि लांबचे पाहणे कमी, हे आजच्या मुलांचे रोजचे चित्र आहे.

बाहेर खेळणारी मुले रात्री लवकर आणि गाढ झोपतात. दिवसभर घरात बसलेले मूल रात्री शांत होत नाही, आणि हे बहुतेक पालकांना दिसते पण जोडले जात नाही.

मनाला काय होते

पहिले — नियम स्वतः ठरवणे. मोठ्यांनी आखून दिलेल्या वर्गात किंवा प्रशिक्षणात नियम बाहेरून येतात. मुलांच्या स्वतःच्या खेळात ते आपापसात ठरवावे लागतात, वाद मिटवावे लागतात, आणि कोणीतरी नाराज झाले तर सांभाळावे लागते. हे शिकवता येत नाही; ते खेळूनच येते.

दुसरे — कंटाळा आणि त्यातून सुचणे. रिकामा वेळ मिळाला की मुले खेळ शोधतात. सतत काहीतरी लावून दिले तर ही क्षमता वापरलीच जात नाही.

तिसरे — छोटे धोके घेणे. झाडावर चढणे, उंचावरून उडी मारणे, वेगात सायकल चालवणे. यातून 'मी किती करू शकतो' याचा अंदाज तयार होतो, आणि पडल्यावर उठून पुन्हा करणे हेच आत्मविश्वासाचे मूळ आहे.

आणि चौथे — मनःस्थिती. हालचालीने ताण कमी होतो, चिडचिड कमी होते, आणि लक्ष सुधारते. शाळेतून आल्यावर लगेच अभ्यासाला बसवण्यापेक्षा अर्धा तास खाली खेळू देणे — त्यानंतरचा अभ्यास जास्त चांगला होतो.

वेळ नसणे — खरी अडचण ही आहे

फायदे सगळ्यांना माहीत असतात. अडचण वेळेची असते, आणि ती खरी आहे.

शाळा सुटते संध्याकाळी, मग शिकवणी, मग गृहपाठ, आणि मग जेवण आणि झोप. यात खेळायला जागाच उरत नाही.

म्हणून खेळ ही उरलेल्या वेळातली गोष्ट न ठेवता वेळापत्रकात लिहा. रोज ठरावीक वेळ — अर्धा तास चालेल — आणि तो गृहपाठाच्या आधी. खेळून आल्यावर अभ्यास जास्त चांगला होतो, कमी नाही.

आणि प्रत्येक दिवशी शिकवणी लागतेच का, हा प्रश्न विचारण्यासारखा आहे. आठवड्यातले दोन दिवस मोकळे ठेवले तर काहीही बिघडत नाही.

शनिवार-रविवार वेगळे धरा. आठवड्यात जमत नसेल तर सुट्टीच्या दिवशी दोन-तीन तास बाहेर — उद्यान, मैदान, समुद्रकिनारा, टेकडी. एका दिवसात आठवड्याची भरपाई होत नाही, पण काहीच नसण्यापेक्षा कितीतरी बरे.

अंगण नसलेल्या शहरात कुठे खेळायचे

मैदान नाही म्हणून थांबू नका. आजूबाजूला जागा असतात, फक्त त्यांना 'मैदान' म्हणत नाही.

आणि सर्वात मोठा अडथळा जागा नाही — ठरवलेली वेळ आहे. रोज ठरावीक वेळी खाली जायचे असे ठरले की जागा आपोआप सापडते.

ऊन, पाऊस, डास: काय काळजी

एप्रिल-मेमध्ये दुपारचे ऊन टाळा. खेळायची वेळ सकाळी नऊच्या आत किंवा संध्याकाळी पाचनंतर. मध्ये खेळायचेच असेल तर सावलीत, टोपी घालून, आणि दर वीस मिनिटांनी पाणी.

उन्हात खेळताना पाणी सर्वात महत्त्वाचे. मुले खेळात रमली की तहान लागल्याचे सांगत नाहीत; बाटली सोबत ठेवा आणि आठवण करून द्या. डोकेदुखी, मळमळ, चक्कर, त्वचा गरम आणि कोरडी — ही उष्माघाताची चिन्हे; लगेच सावलीत घ्या, पाणी द्या, आणि सुधारले नाही तर दाखवा.

पावसाळ्यात — भिजण्याने सर्दी होत नाही; सर्दी विषाणूने होते. पण साचलेल्या पाण्यात खेळू देऊ नका, विशेषतः पायाला जखम असेल तर. आणि घरी आल्यावर लगेच कोरडे कपडे.

डास — संध्याकाळ आणि पहाट हे डासांचे वेळ. पूर्ण बाह्यांचे कपडे, आणि वयाप्रमाणे सुचवलेली क्रीम. डेंग्यूचा डास मात्र दिवसाही चावतो, म्हणून हे वर्षभर लागू.

आणि जखमा — खरचटणे, पडणे, गुडघे फुटणे हा खेळाचा भाग आहे. स्वच्छ पाण्याने धुवा, कोरडे करा, आणि गरज पडली तर पट्टी. खोल जखम, न थांबणारे रक्त, किंवा गंजलेल्या वस्तूने झालेली जखम असेल तर दाखवा — धनुर्वाताची लस अद्ययावत आहे ना, हे तपासा.

खेळायला काय लागते — जवळपास काहीच नाही

मैदानी खेळांसाठी महागडे साहित्य लागत नाही. आपल्याकडचे पारंपरिक खेळ नेमके त्याच गोष्टीवर उभे आहेत — दगड, खडू, दोरी, आणि माणसे.

लगोरी — सात सपाट दगड आणि एक चेंडू. विटीदांडू — दोन लाकडाचे तुकडे. आट्यापाट्या, खो-खो, लंगडी — काहीच नाही, फक्त जागा आणि खडूने आखलेल्या रेषा.

दोरीच्या उड्या, चेंडू, आणि सायकल — एवढेच विकत घ्यायचे. बाकी सगळे घरात सापडते.

आणि हे खेळ मुद्दाम शिकवण्यासारखे आहेत, कारण ते हरवत चालले आहेत. आजी-आजोबांना विचारले तर नियम मिळतात, आणि तो एक चांगला संवादही होतो.

मिश्र वयाची मुले एकत्र खेळणे ही जुनी पद्धत होती आणि ती फार उपयोगी होती — मोठी मुले लहानांना सांभाळायला शिकतात आणि लहान मुले मोठ्यांकडून शिकतात. सोसायटीत हे घडवता आले तर घडवा.

देखरेख, आणि उरणारा तो एक तास

'बाहेर खेळू द्या' आणि 'सुरक्षितता' यांच्यातला तोल हा खरा प्रश्न आहे, आणि तो वयाबरोबर बदलतो.

सतत मागे उभे राहून 'पडशील, हळू, तिकडे नको' असे म्हटले तर खेळण्याचा अर्धा उपयोग संपतो. छोटे धोके घेणे हाच त्यातला शिकण्याचा भाग आहे.

आणि एक व्यावहारिक गोष्ट — मुले खाली खेळत असताना पालकांनाही एक तास मिळतो. तो अपराधीपणा न ठेवता वापरा; तोही या व्यवहाराचा भाग आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: रोज किती वेळ बाहेर खेळायला हवे? — दिवसाला किमान एक तास सुचवला जातो, आणि तो तुकड्यांत असला तरी चालतो. जास्त झाला तरी हरकत नाही.

प्रश्न: उन्हात गेल्याने त्वचा काळी पडते म्हणून घरातच ठेवावे का? — नको. संध्याकाळचे किंवा सकाळचे ऊन घ्या, आणि दुपारचे टाळा. रंगासाठी मुलांना घरात कोंडणे हे मोठे नुकसान आहे.

प्रश्न: मूल बाहेर जायलाच तयार नाही — काय करावे? — सुरुवात सोबत जाऊन करा. एकट्याने खाली जाणे कंटाळवाणे वाटते; एक-दोन मित्र जमले की ते आपोआप चालू राहते. आणि घरातली स्क्रीन बंद असेल तर बाहेर जाणे जास्त आकर्षक वाटते.

प्रश्न: शाळेत खेळाचा तास असतो, तेवढे पुरे का? — नाही. शाळेतला तास आठवड्यातून काही वेळाच असतो आणि तो रचलेला असतो. मुलांचा स्वतःचा, नियम नसलेला खेळ वेगळा आणि तेवढाच महत्त्वाचा आहे.