गरोदरपणात कारले: भाजी वेगळी, रस वेगळा

एकच पदार्थ, दोन वेगळ्या गोष्टी

कारल्याबद्दल विचारले की उत्तर 'चालते' किंवा 'चालत नाही' असे एका शब्दात देता येत नाही. कारण प्रश्न विचारणाऱ्या दोन स्त्रिया वेगवेगळ्या गोष्टींबद्दल विचारत असतात.

एक म्हणजे आठवड्यातून एकदा जेवणात येणारी कारल्याची भाजी. दुसरे म्हणजे 'साखर आटोक्यात राहते' म्हणून रोज सकाळी रिकाम्या पोटी घेतलेला कारल्याचा रस.

पहिल्याबद्दल काहीच अडचण नाही. दुसऱ्याबद्दल खरी काळजी आहे, आणि गरोदरपणात ती वेगळी होते.

भाजी म्हणून कारले

जेवणातली कारल्याची भाजी ही इतर कोणत्याही भाजीसारखीच आहे. त्यात लोह, फोलेट आणि 'क' जीवनसत्त्व असते — गरोदरपणात या तिन्हींची गरज वाढते.

तेलात परतलेली, कांदा-गूळ घातलेली, भरली कारली — कोणत्याही नेहमीच्या पद्धतीने केलेली भाजी चालते. प्रमाण नेहमीसारखेच ठेवा.

कडूपणा कमी करण्यासाठी फोडींना मीठ लावून अर्धा तास ठेवून पिळून घेण्याची पद्धत घरोघरी आहे. ती चालते, आणि त्याने पोषणात मोठा फरक पडत नाही. गूळ किंवा चिंच घालून चव बदलणे हेही ठीक आहे.

इथे एक व्यावहारिक अडचण मात्र आहे: पहिल्या तिमाहीत कडू चव अनेकींना सहन होत नाही आणि मळमळ वाढते. तसे होत असेल तर ती भाजी टाळणे हे सोपे उत्तर आहे — त्यात काही चुकत नाही. कारल्याने मिळणारे लोह आणि फोलेट इतर अनेक भाज्यांतूनही मिळते.

रस म्हणून कारले — इथे काळजी आहे

कारल्याचा रस हा भाजीपेक्षा कितीतरी जास्त एकवटलेला असतो. एका ग्लासात चार-पाच कारली जातात, जी कोणी भाजी म्हणून एका वेळी खाणार नाही.

कारल्यात रक्तातली साखर उतरवणारे घटक आहेत. औषध म्हणून हा त्याचा उपयोग आहे, आणि म्हणूनच रोजचा रस हा अन्न न राहता औषध होतो.

गरोदरपणात रक्तातली साखर अचानक खाली जाणे हे हवे नाही. चक्कर, घाम, थरथर आणि गंभीर वेळी बेशुद्धी — विशेषतः रिकाम्या पोटी घेतल्यास हे शक्य आहे.

कारल्यात चरँटिन आणि इन्सुलिनसारखे काम करणारे पॉलिपेप्टाइड-पी असे घटक आहेत. भाजीतल्या प्रमाणात ते सौम्य असतात; रसात ते कितीतरी पटींनी जास्त जातात, आणि नेमके किती जातात हे मोजता येत नाही — कारण ते कारल्याच्या जातीवर आणि पिकण्यावर बदलते.

याशिवाय कारल्याच्या बिया आणि लाल गर यांच्याबद्दल प्राण्यांवरच्या अभ्यासात काही आक्षेप नोंदले गेले आहेत. माणसांमध्ये हे सिद्ध झालेले नाही, पण रोजचा एकवटलेला रस टाळण्याइतके कारण त्यात नक्कीच आहे.

पिकलेल्या कारल्याच्या आतल्या लाल बियांचा गर लहान मुलांमध्ये त्रास देऊ शकतो हे नोंदलेले आहे. भाजी करताना त्या काढून टाकल्या जातातच, त्यामुळे हा नेहमीच्या स्वयंपाकाचा प्रश्न नाही.

मधुमेह असेल तर

गरोदरपणातील मधुमेह (GDM) निदान झाल्यावर 'कारल्याचा रस घे' हा सल्ला घरातून हमखास येतो. तो चांगल्या हेतूने येतो, पण इथे तो धोकादायक ठरू शकतो.

कारण GDM साठी आधीच औषध किंवा इन्सुलिन सुरू असेल, तर त्यावर कारल्याचा रस चढवला की साखर अपेक्षेपेक्षा जास्त खाली जाते. दोन्ही एकाच दिशेने काम करतात.

GDM चे व्यवस्थापन हे मोजमापावर चालते — किती कर्बोदके, किती वेळा तपासणी, कोणते औषध. त्यात घरगुती उपाय मध्ये घातला की आकडे कशामुळे बदलले हे कळेनासे होते.

कारले खायचे असेल तर भाजी म्हणून खा आणि ते डॉक्टरांना सांगा. रस सुरू करण्याआधी विचारा — नंतर नाही.

GDM असताना घरून येणारा दबाव खरा असतो. 'गोळ्या नकोत, हे नैसर्गिक आहे' असे सांगितले जाते. पण इन्सुलिन गर्भापर्यंत जात नाही आणि ते गरोदरपणात सर्वात सुरक्षित मानले जाते — तर कारल्याच्या रसाचे प्रमाण कोणालाच माहीत नसते. 'नैसर्गिक' म्हणजे 'नियंत्रित' नव्हे.

'गर्भाशय आकुंचन पावते' या समजुतीचे काय

पपईप्रमाणे कारल्याबद्दलही 'गर्भ पडतो' अशी भीती काही घरांत सांगितली जाते. इथे ती पपईइतकीही आधारावर उभी नाही.

पपईच्या बाबतीत कच्च्या फळातल्या चिकाबद्दल एक ठोस कारण आहे. कारल्याबाबत तसे काही नाही — जी काळजी आहे ती साखरेशी आणि एकवटलेल्या रसाशी संबंधित आहे, आकुंचनाशी नाही.

म्हणजे जेवणातली भाजी टाळण्याचे कारण नाही. आणि रस टाळण्याचे कारण आहे, पण ते वेगळे आहे.

ही गल्लत महत्त्वाची आहे. 'कारले गर्भाला घातक' असे ऐकून काही जणी भाजीही बंद करतात आणि रस मात्र 'औषध' म्हणून चालू ठेवतात — म्हणजे नेमके उलटे करतात.

किती, आणि कोणत्या स्वरूपात

भाजी म्हणून आठवड्यातून एक-दोन वेळा — कोणतीही अडचण नाही.

रस — गरोदरपणात नियमित घेऊ नका. कधीतरी घेतलेला अर्धा ग्लास हा वेगळा प्रश्न आहे, पण रोजची सवय म्हणून नको.

कारल्याच्या गोळ्या, चूर्ण किंवा 'शुगर कंट्रोल' म्हणून विकली जाणारी पूरके — ही गरोदरपणात डॉक्टरांना विचारल्याशिवाय घेऊ नका. त्यातले प्रमाण पॅकेटवर लिहिलेल्यापेक्षा वेगळे असू शकते.

स्तनपानाच्या काळातही हाच नियम ठेवा: भाजी चालते, रोजचा रस विचारून. या काळात रक्तातली साखर उतरली तर ती आईला जाणवतेच, पण बाळाला दूध पाजताना चक्कर येणे हे स्वतंत्रपणे धोक्याचे आहे.

आधीच काही आठवडे रस घेतला असेल तर घाबरू नका. जे झाले ते बहुतेकदा काहीच नाही — फक्त आता थांबवा आणि पुढच्या भेटीत सांगा.

डॉक्टरांकडे कधी जायचे

कारल्याचा रस घेतल्यानंतर चक्कर, घाम, हातपाय थरथरणे किंवा अंधारी येणे — हे रक्तातली साखर उतरल्याचे संकेत आहेत. लगेच काहीतरी गोड खा आणि डॉक्टरांना कळवा.

GDM साठी औषध सुरू असताना घरगुती उपाय सुरू केला असेल, तर पुढच्या भेटीत तो नक्की सांगा. लपवण्याने डोस चुकीचा ठरतो.

पोटात दुखणे, जुलाब किंवा उलट्या रसानंतर सुरू झाल्या तर तो रस थांबवा आणि दाखवा. कारल्याचा रस पचनाला त्रासदायक ठरू शकतो, विशेषतः रिकाम्या पोटी.

साखर तपासण्याचे मशीन घरी असेल आणि आकडे अचानक नेहमीपेक्षा खाली दिसत असतील, तर काय बदलले हे लिहून ठेवा आणि तेच डॉक्टरांना दाखवा.

आणि पुन्हा एकदा — कारले खाल्ल्याने गर्भपात होत नाही. काही वाईट घडले असेल, तर त्याचे कारण तुमच्या ताटात नव्हते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

कारल्याची भाजी पहिल्या तिमाहीत चालते का? — चालते. फक्त कडू चवीने मळमळ वाढत असेल तर टाळा.

रोज एक ग्लास कारल्याचा रस घेतला तर? — गरोदरपणात ही सवय ठेवू नका, विशेषतः रिकाम्या पोटी. एकदा घेतल्याने काही होणार नाही, पण नियमित नको.

GDM आहे, कारले मदत करेल का? — भाजी म्हणून आहारात असू शकते. रस किंवा गोळ्या डॉक्टरांना विचारल्याशिवाय नको, कारण औषधासोबत साखर जास्त खाली जाते.

भरली कारली चालतील का? — हो. शिजवण्याची पद्धत महत्त्वाची नाही, प्रमाण महत्त्वाचे आहे.

स्तनपानात कारले चालते का? — भाजी चालते. दुधाची चव बदलते असे काहींना वाटते, पण त्याचा बाळावर परिणाम होत नाही.

कारल्याच्या गोळ्या मिळतात, त्या चालतील का? — गरोदरपणात नको. त्यात किती अर्क आहे हे लेबलवरून कळत नाही, आणि तेच मुख्य कारण आहे.