गरोदरपणात कलिंगड: फळ नाही, ते कापले कुठे हा प्रश्न आहे

उन्हाळ्यात सर्वात सोपे फळ

मे महिन्यात दुपारी तीन वाजता काहीही खावेसे वाटत नाही. मळमळ असेल तर पोळी-भाजीचा विचारही नकोसा होतो. अशा वेळी थंड कलिंगडाच्या दोन फोडी हे बहुतेकदा त्या दिवसातले सर्वात सोपे अन्न असते.

आणि ते चालते. कलिंगडाबद्दल पपईसारखी कोणतीही खरी वैद्यकीय काळजी नाही. घरात कोणी अडवत असेल, तर ती सवयीने अडवते आहे — कलिंगडाला विशिष्ट कारण नाही.

तरी या पानाची गरज आहे, कारण कलिंगडाबाबत एक खरा धोका आहे. तो फळात नाही, तो ते विकत घेण्याच्या पद्धतीत आहे.

पाणी, आणि ते का महत्त्वाचे

कलिंगड सुमारे ९२ टक्के पाणी आहे. गरोदरपणात शरीरातले रक्ताचे प्रमाण वाढते, आणि त्यासाठी लागणारे पाणी कमी पडले की त्रास लगेच जाणवतो — डोके दुखते, थकवा येतो, आणि बद्धकोष्ठता वाढते.

उन्हाळ्यात नुसते पाणी प्यायला अनेकींना जमत नाही. मळमळ असताना तर नाहीच. फळातून जाणारे पाणी हा त्यावरचा व्यावहारिक मार्ग आहे, आणि कलिंगड त्यात सर्वात स्वस्त आहे.

यात लायकोपीन आणि 'अ' जीवनसत्त्वही मिळते. पण मुख्य फायदा साधा आहे: ते खाल्ले जाते. गरोदरपणात जे प्रत्यक्षात पोटात जाते तेच मोजले पाहिजे.

पाणी पुरेसे राहणे याचा आणखी एक फायदा आहे जो कमी बोलला जातो — मूत्रमार्गाचा संसर्ग. गरोदरपणात तो सामान्य आहे आणि दुर्लक्ष केल्यास मूत्रपिंडापर्यंत जातो. लघवी पातळ आणि वारंवार होत राहिली की त्याचा धोका कमी होतो.

पायावर सूज असेल तर कलिंगड ती वाढवत नाही. सूज आणि पाणी पिणे यांचा संबंध लोक उलटा लावतात — पाणी कमी केल्याने सूज कमी होत नाही, उलट वाढते. तिसऱ्या तिमाहीतली पायाची सूज ही बहुतेकदा गर्भाशयाच्या वजनामुळे रक्तप्रवाह अडल्याने येते.

खरा धोका: कापून ठेवलेले कलिंगड

रस्त्यावर, बसस्थानकावर, दुकानाबाहेर — कापलेल्या फोडी प्लास्टिकवर मांडून ठेवलेल्या असतात. उन्हात कित्येक तास. हाच खरा प्रश्न आहे.

कापलेल्या फळाचा ओला पृष्ठभाग हा जीवाणूंसाठी उत्तम जागा असते. लिस्टेरिया, साल्मोनेला आणि इतर जंतू तिथे वाढतात. गरोदरपणात प्रतिकारशक्ती थोडी कमी असते, त्यामुळे तोच संसर्ग सामान्य वेळेपेक्षा जास्त त्रास देतो.

लिस्टेरिया विशेष धोकादायक आहे कारण तो आईला फार आजारी न करता गर्भापर्यंत पोहोचू शकतो. हे दुर्मीळ आहे — घाबरण्याचे कारण नाही — पण ते टाळणे सोपे आहे, म्हणून टाळावे.

नियम एका वाक्यात: अख्खे कलिंगड घरी आणा, स्वच्छ धुवा, स्वतः कापा, आणि दोन तासांत संपवा. उरले तर झाकून फ्रिजमध्ये, दुसऱ्या दिवशी नको.

साखरेचा प्रश्न कोणाला लागू होतो

कलिंगड गोड आहे, त्यामुळे 'साखर वाढेल' अशी भीती अनेकदा सांगितली जाते. बहुतेक गरोदर स्त्रियांसाठी ती अनावश्यक आहे.

कलिंगडाचा ग्लायसेमिक इंडेक्स जास्त असला तरी त्यातले प्रत्यक्ष कर्बोदक कमी असते, कारण त्यातले बहुतेक वजन पाण्याचे आहे. एका वाटीभर फोडींमधून येणारी साखर एका सामान्य फळाइतकीच आहे.

मात्र ज्यांना गरोदरपणातील मधुमेह (GDM) निदान झाला आहे, त्यांच्यासाठी हे वेगळे आहे. तिथे कोणतेही फळ मोजून, जेवणासोबत आणि आहारतज्ज्ञांनी सांगितलेल्या प्रमाणात घ्यावे — कलिंगड त्याला अपवाद नाही.

GDM नसेल तर दिवसातून एक ते दोन वाट्या फोडी हे कोणत्याही निकषावर जास्त नाही.

'थंड' फळ म्हणून येणारी अडचण

आयुर्वेदाच्या मांडणीत पदार्थांना उष्ण आणि थंड असे गुण दिले जातात. कलिंगड थंड मानले जाते, आणि त्यामुळे 'सर्दी होईल', 'बाळाला थंडी बाधेल' असे घरात ऐकू येते.

ही मांडणी पचन आणि ऋतू यांच्याशी जोडलेली आहे, गर्भपाताशी नाही. उन्हाळ्यात थंड गुणाचे पदार्थ खाणे ही त्या मांडणीतही योग्य गोष्ट आहे — म्हणजे इथे परंपरा आणि आधुनिक सल्ला एकाच दिशेने जातात.

थंड फळ खाल्ल्याने सर्दी होत नाही. सर्दी विषाणूमुळे होते. फ्रिजमधून काढून लगेच खाल्ल्याने घसा खवखवत असेल, तर फोडी थोड्या वेळ बाहेर ठेवा — प्रश्न तापमानाचा आहे, फळाचा नाही.

घरात वाद घालण्याची गरज नाही. 'बाहेरचे कापलेले नाही, घरचेच कापलेले' एवढे सांगितले की बहुतेक वेळा विषय संपतो, आणि तो खरा मुद्दाही आहे.

बिया, आणि इतर छोटे प्रश्न

बिया गिळल्या तर काही होत नाही. त्या पचत नाहीत आणि तशाच बाहेर पडतात. बिया काढून खाण्याची गरज नाही, पण काढून खायचे असेल तर त्यातही अडचण नाही.

कलिंगडाचा रस काढून पिण्यापेक्षा फोडी खाणे चांगले, कारण रसात तंतू (फायबर) राहत नाही आणि साखर पटकन शोषली जाते. बद्धकोष्ठता हा गरोदरपणातला नेहमीचा त्रास आहे, आणि तंतू त्यावर काम करतो.

रात्री कलिंगड खाल्ल्याने त्रास होत नाही, पण पाणी जास्त असल्याने रात्री लघवीला उठावे लागू शकते. झोप आधीच तुटत असेल तर संध्याकाळनंतर टाळणे व्यावहारिक आहे — वैद्यकीय नाही, सोयीचे.

लाल रंग गडद असला म्हणजे इंजेक्शन दिले आहे असे नाही. मात्र कापल्यावर आतून विचित्र वास येत असेल, गर पोकळ दिसत असेल किंवा पाणी सुटलेले असेल, तर ते फेकून द्या.

चांगले कलिंगड ओळखण्याची सोपी खूण: उचलल्यावर आकारमानाच्या मानाने जड लागते, आणि खालच्या बाजूला जमिनीवर टेकलेला पिवळसर डाग असतो. तो डाग पांढरा असेल तर ते लवकर काढलेले आहे.

छातीत जळजळ होत असेल तर कलिंगड सहसा त्रास देत नाही, कारण ते आम्लधर्मी नाही. पण एका वेळी खूप खाल्ले तर पोट भरल्याने वरच्या दिशेने दाब येतो — तेव्हा प्रमाण कमी करा, फळ बदलू नका.

डॉक्टरांकडे कधी जायचे

कलिंगड खाल्ल्यानंतर लगेच जुलाब, उलट्या आणि ताप सुरू झाला तर ते अन्नातून झालेला संसर्ग असू शकतो. गरोदरपणात जुलाब झाले की पाणी कमी होण्याचा वेग जास्त असतो, त्यामुळे हे अंगावर काढू नये.

सलग उलट्या होत असतील, लघवी कमी झाली असेल किंवा चोवीस तासांत सुधारणा नसेल, तर त्याच दिवशी दाखवा.

ताप १०० अंश फॅरनहाइटच्या वर गेला आणि सोबत अंगदुखी असेल, तर फोन करा. लिस्टेरियाची लक्षणे फ्लूसारखी असतात, आणि गरोदरपणात ताप हा स्वतंत्रपणे तपासण्याचा विषय आहे.

आणि हे स्पष्ट असू द्या: कोणतेही फळ खाल्ल्याने गर्भपात होत नाही. जर तसे काही घडले असेल, तर ते तुम्ही काय खाल्ले यामुळे नव्हते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

रोज कलिंगड खाल्ले तर चालेल का? — चालेल. दिवसातून एक ते दोन वाट्या फोडी हे सामान्य प्रमाण आहे. GDM असेल तर प्रमाण डॉक्टरांकडून ठरवून घ्या.

रिकाम्या पोटी कलिंगड खाऊ नये असे म्हणतात? — यामागे वैद्यकीय आधार नाही. काहींना रिकाम्या पोटी फळ खाल्ल्याने गॅस होतो, तेवढाच मुद्दा.

पहिल्या तिमाहीत कलिंगड चालते का? — हो. कोणत्याही तिमाहीत चालते. पहिल्या तिमाहीत मळमळ असेल तर ते उलट सोपे पडते.

बाहेरचा कलिंगड ज्यूस चालेल का? — टाळा. बर्फ कोणत्या पाण्याचा आहे हे माहीत नसते, आणि तेच खरे कारण आहे.

फ्रिजमधले किती दिवस चालते? — कापलेले कलिंगड झाकून ठेवले तरी एका दिवसापेक्षा जास्त ठेवू नका.