गोरं बाळ होण्यासाठी काही खाल्ले जात नाही

पाचव्या महिन्यात सुरू होणारा विषय

पोट दिसायला लागले की सल्ला सुरू होतो. दुधात केशर घाल. नारळपाणी पी. पांढरे पदार्थ खा. चहा-कॉफी बंद कर, नाहीतर बाळ काळं होईल.

हे सांगणाऱ्या बहुतेक जणी प्रेमानेच सांगतात. त्यांना हेच सांगितले गेले होते, आणि त्यांनी ते पाळले होते.

पण या सगळ्याचे एकच स्पष्ट उत्तर आहे: गरोदरपणात खाल्लेल्या कोणत्याही पदार्थाने बाळाच्या त्वचेचा रंग बदलत नाही. एकानेही नाही.

त्वचेचा रंग प्रत्यक्षात कशावर ठरतो

त्वचेचा रंग मेलॅनिन नावाच्या रंगद्रव्यावर ठरतो. ते किती तयार होणार हे जनुकांमध्ये आधीच ठरलेले असते — आई आणि वडील दोघांकडून आलेल्या जनुकांमध्ये.

हा निर्णय गर्भधारणेच्या क्षणी झालेला असतो. त्यानंतर नऊ महिने काहीही खाल्ले तरी तो बदलत नाही, कारण बदलण्यासारखे काही उरलेले नसते.

यात एकापेक्षा जास्त जनुके काम करतात, म्हणून एकाच घरातली भावंडे वेगवेगळ्या रंगाची असू शकतात. आजी-आजोबांचा रंग पुढच्या पिढीत उमटू शकतो. हे सगळे सामान्य आहे.

जन्मानंतरचा रंग फसवतो

नवजात बाळाचा रंग जन्मावेळी जो दिसतो तो कायमचा नसतो. बहुतेक बाळे जन्मतः फिकट दिसतात आणि पुढच्या काही महिन्यांत त्यांचा खरा रंग येतो.

म्हणून 'केशर घेतले, बाळ गोरे झाले' असे वाटणे सोपे आहे. प्रत्यक्षात जे घडले ते हे: जन्मावेळचा फिकटपणा नंतर बदलत गेला, आणि जे बदलणारच होते त्याचे श्रेय केशराला मिळाले.

कावीळ असल्यास रंग पिवळसर दिसतो, आणि तीही काही दिवसांत उतरते. हा रंगाचा भाग नाही, तो वेगळा विषय आहे.

जन्मानंतर पहिल्या काही दिवसांत हातापायांचा रंग शरीरापेक्षा वेगळा — निळसर किंवा जांभळट — दिसतो. रक्ताभिसरण स्थिरावत असते, एवढेच. हेही रंगाचे लक्षण नाही.

एकेक दावा तपासून

केशर घातलेले दूध — केशर सुगंधासाठी आणि चवीसाठी चांगले आहे. त्याचा रंगाशी संबंध नाही. महाग असल्याने ते विशेष वाटते, एवढेच.

नारळपाणी — उत्तम पेय आहे. पाणी भरून काढते, त्यात क्षार असतात. रंगावर परिणाम शून्य.

दूध, दही, नारळ अशा 'पांढऱ्या' पदार्थांची यादी — रंगावरून केलेली ही मांडणी आहे. पदार्थाचा रंग आणि त्वचेचा रंग यांचा काहीही संबंध नाही.

चहा-कॉफी बंद करणे — गरोदरपणात कॅफिन मर्यादित ठेवण्याचे खरे कारण वेगळे आहे, आणि ते रंगाशी संबंधित नाही. मर्यादा दिवसाला सुमारे २०० मिलिग्रॅम कॅफिन — म्हणजे साधारण एक-दोन छोटे कप — इतकीच ठेवा.

केशरयुक्त 'प्रेग्नन्सी ड्रिंक' म्हणून विकली जाणारी उत्पादने — यातली बहुतेक फक्त महाग दूध पावडर आहेत. त्यावर खर्च करण्याचे कारण नाही.

बदाम, अक्रोड आणि तूप — हे सगळे चांगले पदार्थ आहेत आणि गरोदरपणात उपयोगीही. पण त्यांचा रंगाशी संबंध जोडला जातो तेव्हा चांगल्या सल्ल्याला चुकीचे कारण चिकटते, आणि मग बाळ सावळे निघाले की तो सल्लाही 'फसला' असे वाटते.

'संत्री खा, बाळ गोरे होईल' किंवा 'नारळाचे पाणी प्यायल्याने बाळाचे केस चांगले' — या सगळ्या वाक्यांची रचना एकच आहे: पदार्थाचा रंग किंवा रूप बाळाला मिळेल. शरीर तसे काम करत नाही.

याखाली दडलेले खरे नुकसान

हा प्रश्न फक्त वाया गेलेल्या पैशाचा नाही. ही यादी पाळताना खरे पोषण मागे पडते.

'काळे पदार्थ नकोत' म्हणून जांभूळ, काळे तीळ, नाचणी, खजूर टाळले जातात — हे सगळे लोह आणि कॅल्शियमचे चांगले स्रोत आहेत. रक्तक्षय हा भारतात गरोदरपणातला सर्वात मोठा प्रश्न आहे, आणि अशा याद्या तो वाढवतात.

दुसरे नुकसान त्याहून मोठे आहे. या सगळ्यातून एक गोष्ट गृहीत धरली जाते — की गोरे असणे चांगले. ते बाळ जन्माला येण्याआधीच त्याच्याबद्दलचा निकाल आहे.

आणि तिसरे: बाळ सावळे निघाले तर आईला अपराधी वाटते. 'मी नीट पाळले नाही' ही भावना खरी असते आणि ती अन्यायकारक आहे. तिने काहीही केले तरी रंग तोच राहिला असता.

ही भावना बाळंतपणानंतरच्या पहिल्या आठवड्यांत सर्वात तीव्र असते — जेव्हा झोप नसते, संप्रेरके बदलत असतात आणि घरात लोक येऊन बाळाकडे बघून पहिले वाक्य रंगाबद्दल बोलतात. त्या क्षणी ते वाक्य आईला किती लागते हे बोलणाऱ्याला कळत नाही.

मुलींच्या बाबतीत हा दबाव जास्त असतो, आणि तो पुढे लग्नापर्यंत चालू राहतो. म्हणून हा फक्त नऊ महिन्यांचा विषय नाही — घरात रंगाबद्दल कसे बोलले जाते हे मूल ऐकत मोठे होते.

घरात हे कसे हाताळायचे

वाद घालण्याची गरज नाही. केशराचे दूध दिले तर ते प्या — ते चांगलेच आहे, फक्त कारण वेगळे आहे.

अडचण तेव्हा येते जेव्हा काही पदार्थ बंद करायला सांगितले जातात. तिथे ठाम राहा: 'डॉक्टरांनी लोहासाठी हे खायला सांगितले आहे' हे वाक्य बहुतेक घरांत पुरते.

जोडीदाराने यात बोलणे सर्वात परिणामकारक ठरते. हा विषय फक्त सुनेने हाताळायचा नाही — आणि तो त्याने बोलला की घरात त्याचे वजनही वेगळे असते.

स्वतःला दोष देऊ नका. या समजुती पिढ्यान्पिढ्या चालत आल्या आहेत आणि त्या पाळल्या नाहीत म्हणून काहीही बिघडत नाही.

आणि जन्मानंतर कोणी रंगावर भाष्य केले तर ते थांबवण्याचा अधिकार तुमचा आहे. बाळासमोर हे बोलले जाणे पुढे चालू राहते.

डॉक्टरांकडे कधी जायचे

रंगासाठी म्हणून कोणतेही चूर्ण, गोळ्या किंवा 'आयुर्वेदिक' पूरक कोणी दिले असेल, तर ते घेण्याआधी डॉक्टरांना दाखवा. अशा उत्पादनांत काय आहे हे लेबलवर नेहमी लिहिलेले नसते, आणि काहींत जड धातू सापडले आहेत.

पदार्थांची यादी पाळताना जेवण खरोखर कमी होत असेल — वजन वाढत नसेल, थकवा वाढत असेल — तर हे पुढच्या भेटीत सांगा.

हिमोग्लोबिन तपासले नसेल तर ते करून घ्या. रक्तक्षय शांतपणे वाढतो आणि तो या समजुतींमुळे वाढू शकतो.

बाळाच्या रंगाबद्दलचे बोलणे ऐकून सतत रडू येत असेल, झोप जात असेल किंवा बाळाबद्दल नकारात्मक विचार येत असतील, तर हे बाळंतपणानंतरच्या नैराश्याचे लक्षण असू शकते. ते सांगण्यासारखे आहे — लाजण्यासारखे नाही.

आणि हे लक्षात ठेवा: बाळाच्या रंगाबद्दलची चिंता ही तुमची चूक नाही. ती तुमच्यावर घातली गेली आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न