गरोदरपण पाचवा आठवडा: तिळाएवढा गर्भ, तयार होणारी मज्जारज्जू नलिका — फॉलिक अ‍ॅसिडचा सर्वात महत्त्वाचा आठवडा

न्हाणीघराच्या दिव्याखाली ती फिकट रेषा

पहिल्या दिवशी रेषा फिकट होती, म्हणून दुसऱ्या दिवशी पुन्हा चाचणी झाली. आता ती थोडी ठळक आहे — आणि नेमक्या याच क्षणी आनंदाबरोबर एक वेगळीच भावना येते. 'आता काय करायचे?'

पाचवा आठवडा हा बहुतेकींना गरोदरपण कळण्याचा आठवडा असतो. आणि योगायोगाने तोच गर्भाच्या वाढीतल्या सर्वात नाजूक टप्प्यांपैकी एक असतो.

पुढच्या काही दिवसांत बाळाचा मेंदू आणि मज्जारज्जू तयार करणारी नलिका बंद होणार आहे. ती नीट बंद होण्यासाठी फॉलिक अ‍ॅसिड लागते — आणि तेच कारण आहे की डॉक्टर ते गर्भधारणेच्या आधीपासून घ्यायला सांगतात.

या आठवड्यात तुमचे बाळ

गर्भाची लांबी साधारण दोन मिलिमीटर — तिळाच्या दाण्याएवढा. पण या टप्प्यावर आकारापेक्षा आत काय घडते आहे ते महत्त्वाचे.

मज्जारज्जू नलिका तयार होते आहे आणि गर्भधारणेनंतर सुमारे अठ्ठाविसाव्या दिवसाच्या आसपास ती बंद होते. यातूनच पुढे मेंदू आणि पाठीचा कणा तयार होणार आहे. ही नलिका नीट बंद न होणे हेच मणक्याच्या जन्मजात व्यंगांचे कारण असते, आणि फॉलिक अ‍ॅसिड नेमका तोच धोका कमी करते.

त्याच वेळी हृदयाची नळी तयार होते आहे. ती अजून चार कप्प्यांचे हृदय नाही — फक्त एक नळी — पण या आठवड्याच्या शेवटी ती आकुंचन पावायला सुरुवात करते. वार आणि नाळ यांचीही सुरुवात याच आठवड्यात होते.

तुमच्या शरीरात होणारे बदल

आता लक्षणे जाणवायला लागतात. मळमळ — जी दिवसाच्या कोणत्याही वेळी येऊ शकते, फक्त सकाळी नाही. स्तन जड आणि दुखरे. वारंवार लघवीला जावेसे वाटणे. आणि दुपारी डोळे उघडे ठेवणेही अवघड होईल असा थकवा.

वासांबद्दल संवेदनशीलता वाढते. स्वयंपाकघरातला फोडणीचा वास, चहाचा वास, कधी नवऱ्याच्या परफ्यूमचा वास — जे पूर्वी आवडायचे तेच आता नकोसे होते. हा हार्मोनचा परिणाम आहे आणि तो पहिल्या तिमाहीनंतर कमी होतो.

आणि काहींना यातले काहीच जाणवत नाही. लक्षणे नसणे म्हणजे गरोदरपणात काही अडचण आहे असे अजिबात नाही — काहींना अगदी शेवटपर्यंत मळमळ होत नाही.

या आठवड्यात काय करायचे

फॉलिक अ‍ॅसिड ४०० मायक्रोग्रॅम रोज, न चुकता. आधी मणक्याच्या व्यंगाचे बाळ झाले असेल, मधुमेह असेल, फेफऱ्याची औषधे चालू असतील किंवा वजन खूप जास्त असेल — तर डॉक्टर जास्त मात्रा सांगू शकतात. ती स्वतःच्या मनाने ठरवू नका.

पहिल्या तपासणीसाठी नोंदणी करा. या भेटीत हिमोग्लोबिन, रक्तगट आणि Rh घटक, रक्तातील साखर, थायरॉइड (TSH), लघवीची तपासणी आणि HIV, हिपॅटायटिस बी, सिफिलिस या तपासण्या सांगितल्या जातात. या तपासण्या घाबरवण्यासाठी नाहीत — काही आढळले तर वेळेत उपचार करता येतात म्हणून आहेत.

मळमळीवर आधी आहारातले बदल करून पाहा: उठण्याआधी उशाशी ठेवलेले काहीतरी कोरडे खा — साळीच्या लाह्या, फुटाणे, खाकरा. दर दोन तासांनी थोडे थोडे खा; पोट पूर्ण रिकामे राहू देऊ नका. आल्याचा तुकडा किंवा आल्याचा चहा अनेकींना उपयोगी पडतो. जेवण गरम असताना वास जास्त येतो, म्हणून थोडे निवल्यावर खा.

दारू, तंबाखू, गुटखा पूर्ण बंद — याबाबत कोणतीही सुरक्षित मर्यादा नाही. आणि कोणतीही नवी गोळी डॉक्टरांना विचारल्याशिवाय घेऊ नका.

पाचवा आठवडा: एका नजरेत

या आठवड्यातली महत्त्वाची माहिती एकत्र. तुमच्या तब्येतीनुसार डॉक्टर यात बदल सांगू शकतात.

डॉक्टरांना ताबडतोब कधी भेटायचे

पाणी प्यायले तरी उलटी होत असेल, दिवसभरात काहीच पोटात राहत नसेल, लघवी खूप कमी आणि गडद होत असेल किंवा उभे राहिल्यावर चक्कर येत असेल — तर ही सामान्य मळमळ नाही. तिला हायपरएमेसिस म्हणतात आणि तिच्यावर उपचार आहेत. त्याच दिवशी डॉक्टरांना दाखवा.

कोणत्याही प्रमाणात रक्तस्राव, एका बाजूला तीव्र वेदना, खांद्याच्या टोकाला दुखणे, ताप, किंवा लघवी करताना जळजळ — यांसाठीही त्याच दिवशी दाखवा. हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तो वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याची जागा घेऊ शकत नाही. तुमची तब्येत, चालू असलेली औषधे आणि आधीच्या गरोदरपणांचा अनुभव पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे स्त्रीरोगतज्ज्ञ किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील डॉक्टरच.

तुमची प्रसूतीची तारीख काढा

शेवटची पाळी सुरू झाल्याचा पहिला दिवस आणि चक्राची लांबी द्या — अपेक्षित प्रसूती तारीख, आज कितवा आठवडा चालू आहे आणि अ‍ॅनोमली स्कॅन कधी करायचा, हे सगळे इथेच दिसेल.

हा फक्त अंदाज आहे — बहुतेक बाळे नेमकी त्या तारखेला जन्माला येत नाहीत. पहिल्या तीन महिन्यांत केलेला स्कॅन याहून अचूक तारीख सांगतो; शेवटी तुमचे डॉक्टर सांगतील तेच खरे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: मला काहीच लक्षणे नाहीत. काही अडचण आहे का? — नाही. पाचव्या आठवड्यात काहींना लक्षणे सुरूही झालेली नसतात. लक्षणांचा जोर आणि गरोदरपणाची स्थिती यांचा थेट संबंध नाही.

प्रश्न: आत्ताच स्कॅन करून घ्यावा का? — सहसा पहिला स्कॅन सहा ते आठ आठवड्यांदरम्यान सांगितला जातो. आत्ता केला तर गर्भाची पिशवी दिसेल पण हृदयाचे ठोके दिसतीलच असे नाही, आणि त्यातून विनाकारण काळजी वाढते.

प्रश्न: कामावर जाऊ शकते का, घरकाम आणि प्रवास चालेल का? — गुंतागुंत नसलेल्या गरोदरपणात नेहमीचे काम, घरकाम आणि प्रवास चालतो. जड वजन उचलणे, खूप वेळ उभे राहणे आणि रात्रपाळी शक्यतो टाळा.

प्रश्न: मळमळ सहन होत नाही, गोळी घेऊ का? — आधी आहारातले बदल करून पाहा. त्याने पुरत नसेल तर डॉक्टरांना सांगा; गरोदरपणात सुरक्षित मानल्या गेलेल्या गोळ्या आहेत. पण त्या डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्यायच्या.