बाळ कधी बोलायला लागते: बोबड्या बोलांपासून दोन शब्दांच्या वाक्यांपर्यंत

लग्नाच्या हॉलमध्ये एक दोन वर्षांचे मूल

लग्नात सगळे नातेवाईक एकत्र येतात आणि मुलांची तुलना आपोआप सुरू होते. कोणाची मुलगी पूर्ण वाक्ये बोलते, कोणाचा मुलगा फक्त 'आई' आणि 'बाबा' म्हणतो, आणि कोणीतरी हळूच विचारते — 'याचे बोलणे जरा उशिराच आहे ना?'

त्या एका वाक्याने घरी परत येईपर्यंत आईवडिलांची झोप उडते. आणि तुलना ज्या मुलाशी केली जाते ते मूल नेमके कोणत्या महिन्याचे आहे हे कोणी विचारतच नाही — दोन वर्षे तीन महिने आणि दोन वर्षे अकरा महिने यांत बोलण्याच्या बाबतीत जमीन-अस्मानाचा फरक असतो.

म्हणून इथे महिन्यानुसार श्रेणी दिली आहे, आणि नंतर एक प्रामाणिक यादी — कोणत्या गोष्टी खरोखर तपासून घ्यायच्या. तुलनेपेक्षा हे दोन्ही जास्त उपयोगी.

महिन्यानुसार श्रेणी: बोबड्या बोलांपासून दोन शब्दांपर्यंत

बोलणे म्हणजे फक्त शब्द नाही. आवाज ओळखणे, नजर मिळवणे, हातवारे करणे, नाव घेतल्यावर वळून पाहणे — हे सगळे बोलण्याच्या आधीचे आणि तेवढेच महत्त्वाचे टप्पे आहेत.

खरे तर बोलण्यापेक्षा समजणे आधी येते आणि ते जास्त महत्त्वाचे असते. वर्षभराचे मूल दहा शब्द बोलत नसेल पण पन्नास शब्द समजत असेल, तर चित्र चांगले आहे.

बोलणे खरोखर वाढवते काय

एकच गोष्ट सर्वात जास्त फरक करते — मुलाशी बोलणे. दिवसभरात मूल किती शब्द ऐकते यावर त्याचा शब्दसंग्रह ठरतो, आणि ते शब्द थेट माणसाकडून यावे लागतात.

बोलण्याची पद्धत महत्त्वाची. जे चालले आहे त्याचे वर्णन करा — 'आता आपण भात करतोय, हा तांदूळ, हे पाणी घालतोय'. प्रश्न विचारा आणि उत्तराची वाट पाहा, अगदी मूल बोलत नसले तरी. त्याने केलेल्या आवाजाला उत्तर द्या, म्हणजे संभाषण म्हणजे काय हे त्याला कळते.

पुस्तक वाचा — रोज, थोडा वेळ. चित्रांकडे बोट दाखवून नाव सांगा. सहा महिन्यांच्या बाळापासून हे सुरू करता येते आणि त्याचा परिणाम शाळेपर्यंत टिकतो.

गाणी आणि बडबडगीते वापरा. 'असावा सुंदर चॉकलेटचा बंगला', 'येरे येरे पावसा', आजीच्या तोंडचे ओवीसारखे सूर — यांतली लय मुलाच्या कानाला शब्दांचे तुकडे वेगळे करायला शिकवते. तेच गाणे रोज म्हटले तर मूल शेवटचा शब्द स्वतः भरायला लागते, आणि तो पहिला संवाद असतो.

आणि मुलाने काढलेला अर्धवट आवाज दुरुस्त करत बसू नका. 'पानी' म्हटले तर 'पाणी नाही, पानी म्हण' असे सांगण्याऐवजी 'हो, पाणी हवे ना?' असे म्हणा. दुरुस्ती केली की मूल बोलणे कमी करते; परत नीट म्हटले की ते आपोआप सुधारते.

घरात दोन-तीन भाषा: हा गैरसमज इथेच संपवू

महाराष्ट्रातल्या बहुतेक घरांत एकाच वेळी दोन-तीन भाषा चालू असतात. घरी मराठी, आजीशी कोकणी किंवा अहिराणी, शेजारी हिंदी, शाळेत इंग्रजी. आणि कोणीतरी सांगते — 'एवढ्या भाषा ऐकून मूल गोंधळते, म्हणून उशिरा बोलते.'

हे खरे नाही. अनेक भाषा ऐकल्याने बोलणे उशिरा येत नाही आणि मूल गोंधळतही नाही. दोन भाषांतले मूल दोन्ही भाषांतले शब्द मिळून तेवढेच शब्द बोलते जेवढे एका भाषेतले मूल एका भाषेत बोलते.

जे दिसते ते वेगळे आहे — दोन भाषांतले मूल एका भाषेत कमी शब्द बोलते, म्हणून मोजणी एकाच भाषेत केली की ते मागे दिसते. दोन्ही भाषा मिळून मोजा; चित्र बदलते.

एका वाक्यात दोन भाषा मिसळणे हीसुद्धा अडचण नाही — 'मला वॉटर पाहिजे'. हे भाषा येत नसल्याचे लक्षण नाही; दोन्ही भाषांवर पकड असल्याचे लक्षण आहे आणि ते वयाबरोबर आपोआप वेगळे होते. म्हणून घरातली मराठी सोडून सगळे इंग्रजीत बोलायला लागू नका — मूल दोन्ही शिकू शकते, आणि घरची भाषा एकदा गेली की परत येत नाही.

कधी तपासणी करायची — प्रामाणिक यादी

वरची श्रेणी उदार आहे, आणि बहुतेक मुले तिच्यात बसतात. पण काही गोष्टी अशा आहेत की त्यांची वाट पाहणे महागात पडते.

बारा महिन्यांला हातवारे नाहीत — टाटा नाही, बोट दाखवणे नाही, टाळी नाही. पंधरा महिन्यांला एकही शब्द नाही. अठरा महिन्यांला बोट दाखवून वस्तू मागत नाही. दोन वर्षांला दोन शब्द जोडत नाही. कोणत्याही वयात नाव घेतल्यावर सतत प्रतिसाद देत नाही. आणि सर्वात महत्त्वाचे — आधी येत असलेले शब्द किंवा हातवारे आता बंद झाले आहेत.

यांतले कोणतेही एक दिसले तर डॉक्टरांना सांगा. यांतले काहीही म्हणजे 'नक्की काहीतरी आहे' असे नाही, पण ते तपासून घेण्यासारखे आहे. पहिली तपासणी सहसा कानाची असते — ऐकू येत नसेल तर बोलणे येणार नाही, आणि ते सर्वात सोपे आणि सर्वात दुर्लक्षित कारण आहे.

मूल्यमापन म्हणजे काय, आणि वाट पाहणे महाग का

मूल्यमापन म्हणजे शिक्का नाही. भाषातज्ज्ञ खेळत खेळत मूल किती समजते, किती बोलते, आवाज कसे काढते हे पाहतात आणि एक अहवाल देतात. त्यात 'सगळे ठीक आहे' असेही येऊ शकते, आणि तसे आले तर तेच सर्वात मोठे उत्तर आहे.

'मोठा झाला की बोलेल' हा सल्ला बहुतेक वेळा खरा ठरतो — पण जेव्हा तो खोटा ठरतो तेव्हा गमावलेला वेळ परत मिळत नाही. मेंदू भाषेसाठी सर्वात लवचिक असतो तो पहिल्या तीन वर्षांतच.

आणि लवकर सुरू केलेली मदत ही मोठी गोष्ट नसते. बहुतेक वेळा ती आठवड्यातून एक बैठक आणि घरी करायचे काही साधे खेळ एवढीच असते. उशिरा सुरू केलेली मदत मात्र जास्त वेळ आणि जास्त पैसा मागते.

खर्चाची भीती वाटत असेल तर आधी शासकीय मार्ग तपासा. जिल्हा रुग्णालय, शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, आणि राष्ट्रीय बाल स्वास्थ्य कार्यक्रमांतर्गत चालणारी जिल्हा प्रारंभिक हस्तक्षेप केंद्रे — इथे तपासणी आणि थेरपी मोफत किंवा अत्यल्प दरात होते. अंगणवाडीताईंना किंवा आशा कार्यकर्तीला विचारले तर जवळचे केंद्र सांगता येते.

उच्चार कधी सुधारतात

शब्द येतात पण नीट ऐकू येत नाहीत — हा वेगळा प्रश्न आहे आणि पालक तो 'बोलत नाही' मध्येच मोजतात. मूल भरपूर बोलत असेल पण फक्त घरच्यांना समजत असेल, तर शब्दसंग्रह ठीक आहे; उच्चार मागे आहेत.

ढोबळ नियम असा — दोन वर्षांला बाहेरच्या माणसाला साधारण अर्धे समजावे, तीन वर्षांला तीन-चतुर्थांश, आणि चार वर्षांला जवळपास सगळे. यापेक्षा खूप कमी असेल तर तपासून घ्या.

काही आवाज उशिरा येतात आणि तो उशीर सामान्य आहे. 'र', 'ळ', 'श' आणि जोडाक्षरे — ही चार-पाच वर्षांपर्यंत चुकत राहतात. 'लाल' ऐवजी 'यायं', 'शाळा' ऐवजी 'सासा' — हे वयाला धरून आहे.

वारंवार होणारी सर्दी आणि कान वाहणे यामुळे उच्चार मागे पडतात, कारण मुलाला शब्द अस्पष्ट ऐकू येतात. वर्षातून तीन-चार वेळा कान दुखत असेल तर बोलण्याबरोबर कानही तपासून घ्या.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: मुलगे उशिरा बोलतात हे खरे आहे का? — सरासरीत अगदी थोडा फरक दिसतो, पण तो एवढा लहान आहे की एका मुलाबद्दल निर्णय घेताना तो वापरता येत नाही. 'मुलगा आहे म्हणून उशीर' हे कारण देऊन वाट पाहू नका.

प्रश्न: मोबाइल आणि टीव्हीवरून भाषा शिकते का? — नाही. स्क्रीनवरून मिळणारे शब्द मुलाच्या शब्दसंग्रहात जात नाहीत, कारण भाषा शिकायला प्रतिसाद देणारा माणूस लागतो. दोन वर्षांखालच्या मुलांना स्क्रीन नकोच.

प्रश्न: घरातले सगळे मुलाच्या आधीच त्याला हवे ते देतात — याचा परिणाम होतो का? — हो, आणि जॉइंट फॅमिलीत हे नेहमी होते. मुलाने बोट दाखवायच्या आधीच पाणी हजर असेल तर बोलण्याची गरजच पडत नाही. मुद्दाम थोडी वाट पाहा, आणि 'काय हवे?' असे विचारा.

प्रश्न: पहिला शब्द 'आई' नसेल तर? — काहीच अडचण नाही. पहिला शब्द अनेकदा रोज ऐकू येणारा किंवा उपयोगी शब्द असतो — 'दे', 'नको', कुत्र्याचे नाव, किंवा 'बाबा'. कोणता शब्द आधी आला यावर काहीही ठरत नाही.