बोलण्याची तपासणी सुचवली आहे: घाबरण्यासारखे काय आहे आणि काय नाही

तो महिना

नेहमीच्या तपासणीला गेलात. डॉक्टरांनी दोन-तीन प्रश्न विचारले, मुलाकडे थोडा वेळ पाहिले, आणि म्हणाले — 'एकदा भाषातज्ज्ञांकडून तपासून घ्या.' पुढचे काही ते बोलले असतील, पण ऐकू आले नाही.

घरी येईपर्यंत फोनवर सगळे शोधून झालेले असते, आणि रात्री तीन वाजता जे सापडते ते सर्वात वाईट. मग एक महिना जातो — भेटीची तारीख मिळेपर्यंत — आणि तो महिना फार लांब असतो.

म्हणून सर्वात आधी एक गोष्ट स्पष्ट करू: डॉक्टरांनी तपासणी सुचवली याचा अर्थ त्यांना काहीतरी सापडले असा नाही. त्याचा अर्थ एवढाच की त्यांना खात्री करून घ्यायची आहे, आणि खात्री करून घेण्याचे काम त्यांचेच आहे.

आणि दुसरी गोष्ट — तपासणीत बहुतेकदा 'सगळे वयाप्रमाणे ठीक आहे' असेच निघते. ते ऐकून घरात जो मोकळेपणा येतो, त्यासाठीही ती भेट घेण्यासारखी आहे.

'स्क्रीनिंग' म्हणजे निदान नाही

स्क्रीनिंग म्हणजे चाळणी. ती फक्त एवढेच सांगते की या मुलाकडे जरा नीट पाहायला हवे. ती काय आहे हे सांगत नाही, आणि तो तिचा हेतूही नाही.

चाळणी मुद्दाम रुंद ठेवलेली असते. रुंद चाळणीतून काही मुले विनाकारण पुढे जातात — पण अरुंद चाळणीतून ज्यांना खरी मदत हवी ती मुले सुटतात. दोन चुकांपैकी पहिली चूक स्वस्त आहे, म्हणून ती मुद्दाम स्वीकारलेली आहे.

म्हणजे तुमचे मूल पुढे पाठवले गेले याचा अर्थ ते 'नापास' झाले असा नाही. चाळणीला उत्तर माहीत नसते; ती फक्त प्रश्न विचारते.

निदान वेगळे असते. ते भाषातज्ज्ञ किंवा बालरोगतज्ज्ञ मुलाला वेळ देऊन, अनेक गोष्टी पाहून करतात — आणि तेव्हाच त्याला नाव मिळते.

म्हणून त्या भेटीपर्यंतचा महिना इंटरनेटवर घालवू नका. पुढच्या भागातली यादी वाचा आणि तिथे थांबा — तेवढेच खरे उपयोगी आहे.

खरी काळजीची गोष्ट कोणती, कोणती नाही

पालक ज्या गोष्टींनी घाबरतात त्यांतल्या बहुतेक सामान्य असतात, आणि ज्या खऱ्या खुणा आहेत त्यांकडे सहसा दुर्लक्ष होते. खालचा तक्ता हे दोन्ही वेगळे करतो.

एक गोष्ट सगळ्यात महत्त्वाची — मुलाने आधी मिळवलेले कौशल्य गमावले, तर ते वयाच्या कोणत्याही टप्प्यावर तपासून घ्यायचे. बोलत असलेले शब्द बंद झाले, नजर मिळवणे कमी झाले, टाटा करणे थांबले — याची वाट पाहायची नसते.

दुसरे — ऐकू येते का हे सर्वात आधी तपासा. सर्दी-कान वाहणे वारंवार होत असेल तर ऐकू येण्यात तात्पुरता अडथळा येतो, आणि तेवढ्यानेच बोलणे मागे पडते. ही तपासणी सोपी आहे आणि यावर उपाय आहे.

आणि तिसरे — मूल किती बोलते यापेक्षा किती समजते हे जास्त महत्त्वाचे. सूचना समजतात, नाव घेतल्यावर वळून पाहते, बोट दाखवून वस्तू मागते — हे सगळे असेल तर चित्र बरेच चांगले असते.

तक्त्यातली उजवी बाजू वाचून घाबरू नका. ती 'सांगा' असे म्हणते, 'हे गंभीर आहे' असे नाही.

घरी खरोखर उपयोगी पडणाऱ्या गोष्टी

भेटीची वाट पाहत असताना घरी बरेच काही करता येते, आणि ते सगळे विनामूल्य आहे.

बोलताना मुलाच्या पातळीवर या — खाली बसा, नजर मिळवा, मग बोला. वरून येणारा आवाज मुलाच्या लक्षात कमी राहतो.

वाक्ये लहान ठेवा. मूल एक शब्द बोलत असेल तर तुम्ही दोन शब्दांची वाक्ये वापरा — 'पाणी दे', 'चप्पल घाल'. मुलाच्या पातळीच्या एक पाऊल पुढे, दहा पावले नाही.

थांबा आणि वाट पाहा. प्रश्न विचारून लगेच स्वतः उत्तर देऊ नका. पाच सेकंद शांत राहा — तेवढ्या वेळात मूल प्रतिसाद देते, आणि आपण नेहमी तेवढा वेळ देतच नाही.

मुद्दाम गरज तयार करा. आवडते खेळणे थोडे उंचावर ठेवा, डबा घट्ट लावून द्या, दोनपैकी एक निवडायला लावा. मागायची वेळ आली की शब्द येतो; सगळे आधीच हजर असेल तर येत नाही.

आणि स्क्रीन बंद. दोन वर्षांखाली स्क्रीन नकोच, आणि त्यापुढेही बोलण्याची अडचण असेल तर स्क्रीनचा वेळ कमीत कमी. त्या वेळात माणसाशी बोलणे होत नाही, आणि तेच खरे नुकसान आहे.

जेवणाची वेळ रोजची संधी आहे. ताट समोर असताना नावे सांगा, विचारा, निवडायला लावा — 'भात की पोळी?' दिवसातून तीन वेळा येणारी ही वेळ कोणत्याही खेळण्यापेक्षा जास्त उपयोगी आहे, आणि त्यासाठी वेगळा वेळ काढावा लागत नाही.

डॉक्टरांना काय विचारायचे

भेटीला जाताना प्रश्न लिहून न्या. तिथे गेल्यावर आठवत नाहीत, आणि बाहेर आल्यावर आठवतात.

पहिला — 'नेमके कशामुळे तुम्हाला ही तपासणी सुचवावीशी वाटली?' उत्तर ऐकून बरेच स्पष्ट होते.

दुसरा — 'कानाची तपासणी झाली आहे का?' झाली नसेल तर आधी ती करून घ्या. ऐकू येण्याचा प्रश्न असेल तर उरलेले सगळे त्यावर अवलंबून आहे.

तिसरा — 'भेटीपर्यंत घरी काय करू?' बहुतेक डॉक्टर दोन-तीन ठोस गोष्टी सांगतात, आणि त्या करत राहिल्याने वाट पाहणे सोपे जाते.

चौथा — 'हे मूल्यमापन कुठे मोफत किंवा कमी खर्चात होते?' जिल्हा रुग्णालय, शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय आणि काही ठिकाणी जिल्हा प्रारंभिक हस्तक्षेप केंद्रात ही सेवा असते. खासगी सल्ल्याची वाट पाहत महिने घालवण्यापेक्षा हे विचारून पाहा.

पाचवा — 'अहवाल आल्यावर पुढे कोण ठरवणार?' पुढचे पाऊल कोणाच्या हातात आहे हे आधीच माहीत असले की अहवालानंतरचा गोंधळ टळतो.

भेटीच्या दिवशी काय होते

भेट कशी असेल हे माहीत नसल्यामुळे बरीच भीती वाढते. प्रत्यक्षात ती बहुतांश वेळा खेळण्यासारखी दिसते.

भाषातज्ज्ञ आधी तुमच्याशी बोलतात — मूल घरी काय करते, किती शब्द बोलते, कोणत्या भाषा ऐकते, गर्भारपण आणि जन्म कसा झाला, घरात कोणाला बोलण्याची अडचण होती का. या प्रश्नांची उत्तरे आधी लिहून नेली तर तिथे आठवत बसावे लागत नाही.

मग ते मुलाबरोबर खेळतात. खेळण्यांतून सूचना पाळते का, नाव घेतल्यावर वळते का, बोट दाखवते का, आवाजाची नक्कल करते का — हे सगळे खेळता खेळता पाहिले जाते. मूल रडले किंवा बोललेच नाही तरी काळजी नको; तज्ज्ञांना ते नेहमीचेच असते आणि ते दुसऱ्या पद्धतीने पाहतात.

मुलाला घरून आवडते खेळणे किंवा पुस्तक न्या, आणि भेट झोपेच्या वेळेला किंवा जेवणाच्या वेळेला ठेवू नका. भुकेले किंवा झोपाळू मूल काहीच दाखवत नाही, आणि मग पुन्हा भेट घ्यावी लागते.

अहवाल त्याच दिवशी मिळतो किंवा काही दिवसांनी. त्यात 'वयाप्रमाणे ठीक', 'पुन्हा काही महिन्यांनी पाहू', किंवा 'ही मदत सुरू करू' यांतले काहीतरी असते. तिन्ही उत्तरे उपयोगी आहेत — पहिल्याने दिलासा मिळतो, दुसऱ्याने वेळापत्रक मिळते, तिसऱ्याने दिशा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: घरात तीन भाषा आहेत, म्हणून उशीर झाला असेल का? — नाही. अनेक भाषांनी बोलणे उशिरा येत नाही. मोजताना मात्र सगळ्या भाषा मिळून मोजा — एकाच भाषेत मोजले की मूल विनाकारण मागे दिसते.

प्रश्न: 'मोठा झाला की बोलेल' असे घरात म्हणतात — खरे आहे का? — बऱ्याच मुलांच्या बाबतीत खरे ठरते. पण कोणत्या मुलाच्या बाबतीत खरे ठरेल हे आधी सांगता येत नाही, आणि म्हणून तपासणी करून घेणे हेच शहाणपणाचे. तपासणीत काही निघाले नाही तर तेवढाच दिलासा.

प्रश्न: स्पीच थेरपी म्हणजे मुलावर उपचार करणे का? — बहुतेक वेळा नाही. लहान मुलांची थेरपी म्हणजे खेळ, आणि त्यातला मोठा भाग पालकांना काय करायचे हे शिकवण्याचा असतो. काम घरी होते, दवाखान्यात नाही.

प्रश्न: निदान झाले तर ते कायमचे लेबल राहील का? — लहान वयातले मूल्यमापन ही त्या वेळची स्थिती असते, कायमचा शिक्का नाही. अनेक मुले काही महिन्यांत श्रेणीत येतात आणि पुढे कोणतीही मदत लागत नाही.