देवाच्या नावावरून मुलीचं नाव कसं ठेवावं — आणि 'शिवी' सारखी चूक का होते

अडचण कुठे सुरू होते

मुलगा असता तर सोपं होतं — शिव, शिवम, शंकर, महेश, ईश. मुलगी असेल तर तेच नाव स्त्रीलिंगी करण्याचा प्रयत्न होतो, आणि तिथेच घसरण होते.

कारण साधं आहे: शिव हे नाव पुरुष देवतेचं आहे. त्याचं स्त्रीलिंगी रूप भाषेत अस्तित्वातच नाही. शिवानी, शिवांगी, शिवाली या नावांचा अर्थ 'शिव' नाही — त्यांचा अर्थ 'शिवाची पत्नी' किंवा 'शिवाशी संबंधित' असा आहे.

म्हणजे मार्ग वेगळाच आहे. देवतेच्या नावाचं स्त्रीलिंगी रूप शोधण्याऐवजी, त्या देवतेच्या शक्तीचं — पार्वती, दुर्गा, गौरी — स्वतःचं नाव घ्यायचं. ती नावं स्वतंत्र आहेत, त्यांना स्वतःचा अर्थ आहे, आणि ती कुणाची तरी 'पत्नी' म्हणून ओळखली जात नाहीत.

आणि इथेच 'शिवी' सारखी चूक होते

शिव या शब्दाला स्त्रीलिंगी वळण देण्याच्या प्रयत्नात एका कुटुंबाने मुलीचं नाव शिवी ठेवायचं ठरवलं. हेतू पूर्णपणे भक्तीचा होता. मराठीत शिवी म्हणजे अपशब्द, हे त्यांच्यापैकी कुणाच्याही लक्षात आलं नव्हतं.

ही चूक भाषेच्या रचनेतूनच येते. जे रूप भाषेत नाही ते आपण बनवायला जातो, आणि बनवलेलं रूप आधीच अस्तित्वात असलेल्या दुसऱ्या शब्दावर जाऊन आदळतं.

खालच्या याद्यांतली प्रत्येक नाव भाषेत आधीपासून आहे. ती बनवलेली नाहीत, म्हणून ती कशावर आदळत नाहीत.

शिव-पार्वतीशी जोडलेली मुलींची नावं

शंकराच्या वारी किंवा महाशिवरात्रीला जन्मलेल्या मुलीसाठी हा मार्ग.

दुर्गा, लक्ष्मी आणि सरस्वतीशी जोडलेली नावं

तीन देवींच्या नावांतून येणारी नावं. यांतली बरीच स्वतंत्र अर्थाची आहेत.

नाव ठरवण्यापूर्वी

एक जुनी परंपरा लक्षात ठेवण्यासारखी आहे — देवतेच्या नावात फेरफार करून नवं रूप बनवणं अनेक कुटुंबांना योग्य वाटत नाही. देवतेचं नाव आहे तसं घ्यावं, नाहीतर वेगळं नाव निवडावं, असा विचार आहे. तो मानायचा की नाही हा ज्याचा त्याचा प्रश्न, पण घरातल्या वडीलधाऱ्यांशी आधी बोलून घेतलेलं बरं.

आणि नाव ठरल्यावर आधीच्या लेखातल्या सात चाचण्या करा — विशेषतः शब्दकोशाची. देवतेच्या नावावरून बनवलेलं नाव असेल तर ती चाचणी सगळ्यात महत्त्वाची ठरते.

प्रश्न

प्रश्न: शिवानी हे नाव चुकीचं आहे का? — नाही, ते खरं नाव आहे. फक्त त्याचा अर्थ 'शिव' नसून 'शिवाशी संबंधित' आहे एवढंच. एका गाण्यामुळे काही शाळांत ते चिडवण्याचं कारण झालं होतं, तेवढं तपासून घ्या.

प्रश्न: मुलीचं नाव पुरुष देवतेवरून ठेवताच येत नाही का? — थेट ठेवता येत नाही, पण त्या देवतेच्या शक्तीच्या नावावरून ठेवता येतं. शिवासाठी पार्वती-गौरी-शांभवी, विष्णूसाठी वैष्णवी-लक्ष्मी-रमा.

प्रश्न: जन्माच्या वाराप्रमाणे देवता ठरवावी का? — अनेक कुटुंबं तसं करतात. ती परंपरा आहे, नियम नाही. वार, नक्षत्र आणि आवडता अर्थ — तिन्हींपैकी कशावरूनही नाव निवडणं चालतं.