प्रसूतीचे टप्पे: कळा सुरू झाल्यापासून बाळ हातात येईपर्यंत

'कळा सुरू झाल्या' म्हणजे नेमके काय

नवव्या महिन्यात पोट दुखले की घरात एकच धावपळ होते. पण खोटी कळ आणि खरी कळ यांत फरक असतो, आणि तो फरक ओळखता आला की विनाकारण चार वेळा रुग्णालयात जाऊन परत यावे लागत नाही.

खोट्या कळा अनियमित असतात, त्यांचे अंतर कमी होत नाही, आणि चालल्याने किंवा कूस बदलल्याने त्या थांबतात. खऱ्या कळा नियमित येतात, त्यांचे अंतर हळूहळू कमी होते, प्रत्येक कळ आधीपेक्षा लांब आणि जोरदार होते, आणि काहीही केले तरी थांबत नाही. दुखणे बहुतेकदा कंबरेत सुरू होऊन पुढे पोटात येते.

यालाच '५-१-१' नियम म्हणतात — दर पाच मिनिटांनी एक कळ, प्रत्येक कळ साधारण एक मिनिट, आणि हे किमान एक तास चालू. पहिल्या बाळंतपणात हा नियम निघण्यासाठी वापरला जातो. दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या वेळी प्रसूती जास्त वेगाने होते, म्हणून तेव्हा त्याआधीच निघावे.

खालचा भाग तिन्ही टप्पे वेळेसह सांगतो. वेळ ही सरासरी आहे — प्रत्येकीची प्रसूती वेगळी असते आणि 'माझी जास्त वेळ चालली' याचा अर्थ काहीतरी चुकले असा नाही.

तीन टप्पे, एका नजरेत

पहिला टप्पा सर्वात लांब आणि तोच सर्वात कमी समजावून सांगितला जातो. त्यातही दोन भाग आहेत — सुरुवातीचा संथ भाग, जो घरीच जातो, आणि पुढचा सक्रिय भाग, जो रुग्णालयात.

आकडे पहिल्या बाळंतपणासाठी आहेत. दुसऱ्या आणि पुढच्या बाळंतपणात प्रत्येक टप्पा साधारण निम्म्या वेळात होतो.

पहिला टप्पा — सर्वात लांब, आणि घरीच सुरू होणारा

सुरुवातीच्या भागात कळा दर दहा-वीस मिनिटांनी येतात आणि तीस-चाळीस सेकंद टिकतात. या काळात बहुतेक स्त्रिया घरीच असतात, आणि तेच योग्य आहे — रुग्णालयात लवकर पोहोचून तासन्‌तास बिछान्यावर पडून राहण्यापेक्षा घरी हालचाल करत राहणे शरीराला जास्त मदत करते.

या काळात काय करायचे: चाला, फिरा, कूस बदला. गरम पाण्याने अंघोळ करा किंवा कंबरेला गरम शेक द्या. हलके खा — भाताची पेज, केळे, खिचडी. आणि पाणी पीत राहा. झोप येत असेल तर झोपा; पुढे ऊर्जा लागणार आहे.

सक्रिय भाग सुरू झाला की कळा दर तीन ते पाच मिनिटांनी येतात आणि साठ सेकंद टिकतात. आता बोलणे थांबते, आणि कळेच्या वेळी लक्ष पूर्णपणे आत वळते. हीच रुग्णालयात असायची वेळ.

सर्वात कठीण भाग शेवटचा — साधारण आठ ते दहा सेंमी. इथे अनेक स्त्रियांना 'मला हे जमणार नाही' असे वाटते, आणि हे वाक्य इतके नेहमीचे आहे की सुइणी त्यावरून ओळखतात की टप्पा संपत आला आहे. हा भाग सर्वात लहान असतो.

कळांमध्ये खरोखर मदत करणाऱ्या गोष्टी: लांब श्वास — नाकाने आत, तोंडाने हळू बाहेर. कळेच्या वेळी शरीर सैल सोडणे, विशेषतः जबडा आणि खांदे. कंबरेच्या खालच्या भागात कोणीतरी हाताने दाब देणे. उभे राहणे, पुढे झुकणे, चालणे. आणि कळ संपल्यावर पुढच्या कळेचा विचार न करता विश्रांती घेणे.

दुसरा टप्पा — कुंथणे आणि बाळ

गर्भाशयाचे तोंड पूर्ण उघडले की कुंथण्याची तीव्र इच्छा येते. ती शौचाला जाण्याच्या भावनेसारखी वाटते आणि तसेच वाटायचे असते.

आधी कुंथू नका. डॉक्टर किंवा सुइणी सांगेपर्यंत थांबा — पूर्ण उघडण्याआधी कुंथल्याने सूज येते आणि पुढे अडचण होते.

कुंथायचे कसे: कळ आली की खोल श्वास घ्या, तो रोखा, आणि खाली दाब द्या — जसे शौचाला जोर लावतो तसा. आवाज करू नका आणि श्वास वरच्या बाजूला घालवू नका; सगळी ताकद खाली गेली पाहिजे. एका कळेत दोन-तीन वेळा जोर लावता येतो.

बाळाचे डोके बाहेर येताना जळजळ जाणवते — त्याला 'रिंग ऑफ फायर' म्हणतात. त्या क्षणी सुइणी 'आता जोर लावू नका, फक्त श्वास घ्या' असे सांगतात, आणि ते ऐकणे महत्त्वाचे — हळू बाहेर आलेले डोके कमी फाडते.

डोके बाहेर आल्यावर पुढचा भाग एका-दोन कळांत होतो. आणि मग बाळ छातीवर येते. शक्य असेल तर बाळाला लगेच उघड्या छातीशी घ्या — त्यानेच बाळाचे तापमान स्थिर राहते, पहिले दूध लवकर सुरू होते, आणि गर्भाशय आकुंचन पावायला मदत होते.

तिसरा टप्पा आणि त्यानंतरचे दोन तास

बाळ बाहेर आल्यावर काही मिनिटांनी वार बाहेर पडते. यासाठी थोड्या हलक्या कळा येतात आणि सहसा एका जोरात काम होते. वार पूर्ण बाहेर आली आहे का हे तपासले जाते — तुकडा आत राहिला तर रक्तस्राव होतो.

याच वेळी गर्भाशय आकुंचन पावण्यासाठी इंजेक्शन दिले जाते. ते नाकारू नका — प्रसूतीनंतरचा जास्त रक्तस्राव हे भारतात मातामृत्यूचे सर्वात मोठे कारण आहे, आणि हे एक इंजेक्शन तो धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करते.

प्रसूतीनंतरचे पहिले दोन तास हे सर्वात लक्ष ठेवण्याचे तास आहेत. रक्तस्राव किती होतो, गर्भाशय घट्ट झाले आहे का, रक्तदाब कसा आहे, लघवी झाली का — हे सगळे तपासले जाते. या काळात रुग्णालयात राहा, आणि 'सगळे ठीक आहे, आता घरी जाऊ' असे म्हणू नका.

टाके घातले असतील तर ते किती, कोणत्या प्रकारचे आणि काढायचे आहेत का हे विचारून घ्या. आपोआप विरघळणारे टाके सहसा वापरले जातात, पण खात्री करून घेतलेली बरी.

नाळ कापायला थोडा वेळ थांबले जाते — साधारण एक ते तीन मिनिटे. त्या वेळात वारेतले उरलेले रक्त बाळाकडे जाते आणि त्याने बाळातले लोह वाढते. आधी नाळ लगेच कापली जायची; आता उशिरा कापणे हीच शिफारस आहे. रुग्णालयात हे केले जाते का, हे विचारायला हरकत नाही.

प्रसूती अपेक्षेप्रमाणे झाली नाही तर

प्रत्येक प्रसूती योजनेप्रमाणे होत नाही, आणि तसे न झाल्याने कोणीही अपयशी ठरत नाही. हे आधीच वाचून ठेवले तर त्या क्षणी धक्का कमी बसतो.

कळा वाढवण्यासाठी औषध किंवा इंडक्शन सुचवले जाऊ शकते — मुदत उलटली असेल, पाणमूट फुटूनही कळा सुरू झाल्या नसतील, किंवा रक्तदाबासारखे कारण असेल तर. का सुचवले आहे हे विचारा; कारण समजले की निर्णय सोपा होतो.

शस्त्रक्रिया लागू शकते — बाळाची स्थिती, बाळाच्या हृदयाचे ठोके, किंवा प्रसूती पुढे सरकत नसणे या कारणांनी. ती ठरवलेली असो वा ऐनवेळी, बाळंतपण त्यामुळे कमी खरे होत नाही. हे वाक्य लिहायची गरज पडते, कारण घरात उलट बोलले जाते.

प्रसूतीच्या काळात प्रश्न विचारायचा हक्क तुमचा आहे. 'हे का करत आहात', 'दुसरा पर्याय आहे का', 'थोडा वेळ थांबता येईल का' — हे तीन प्रश्न कोणत्याही टप्प्यावर विचारता येतात. तातडीची वेळ असेल तर उत्तर थोडक्यात मिळेल, पण विचारणे चुकीचे नाही.

यांपैकी काहीही झाले तर लगेच सांगा

प्रसूतीच्या आधी किंवा दरम्यान खालच्या गोष्टी दिसल्या तर वाट पाहू नका — रुग्णालयात असाल तर लगेच सांगा, घरी असाल तर लगेच निघा.

यांतल्या बहुतेक गोष्टींवर वेळेत उपाय होतो. वेळ हाच एकमेव घटक आहे जो आपल्या हातात असतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: प्रसूती किती वेळ चालेल हे आधी सांगता येते का? — नाही. पहिल्या बाळंतपणात सरासरी बारा ते अठरा तास, पण त्यात प्रचंड फरक असतो. दुसऱ्या वेळी साधारण निम्मा वेळ लागतो.

प्रश्न: कळांच्या वेळी सोबत कोणी असू शकते का? — बहुतेक ठिकाणी हो, आणि तो हक्क मागण्यासारखा आहे. सोबत असलेल्या ओळखीच्या माणसामुळे प्रसूती सोपी होते आणि हस्तक्षेप कमी लागतात असे अभ्यास सांगतात. रुग्णालयाचे धोरण आधीच विचारून ठेवा.

प्रश्न: कळांमध्ये खाता-पिता येते का? — सुरुवातीच्या टप्प्यात हलके खाणे आणि पाणी पिणे सहसा चालते. सक्रिय टप्प्यात आणि विशेषतः शस्त्रक्रियेची शक्यता असेल तर रुग्णालय बंधने घालते. तिथल्या सूचना पाळा.

प्रश्न: वेदनाशामक इंजेक्शन किंवा एपिड्युरल घ्यावे का? — हा तुमचा निर्णय आहे आणि दोन्ही उत्तरे बरोबर आहेत. एपिड्युरल सुरक्षित आहे आणि तो घेतल्याने प्रसूती 'कमी खरी' होत नाही. तुमच्या रुग्णालयात ती सोय आहे का आणि खर्च किती हे आधीच विचारून ठेवा.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.