बाळंतपणानंतर शरीरात होणारे बदल: कोणते सामान्य, कोणते दाखवायचे

कोणी आधी सांगत नाही

गरोदरपणात प्रत्येक आठवड्याचे वर्णन मिळते — बाळ किती वाढले, काय खावे, कोणती तपासणी. प्रसूतीनंतरच्या शरीराबद्दल मात्र काहीच सांगितले जात नाही, आणि सगळे लक्ष बाळाकडे वळते.

मग जे होते ते धक्कादायक वाटते. सहा आठवडे चालणारा रक्तस्राव, शिंकल्यावर लघवी होणे, रात्री घामाने भिजून जाणे, तीन महिन्यांनी मूठभर केस गळणे — यांतले काहीही आधी कोणी सांगितलेले नसते.

म्हणून हे पान दोन याद्या देते. एक — काय अपेक्षित आहे आणि किती दिवस राहते. दोन — काय अपेक्षित नाही आणि लगेच दाखवायचे. दुसरी यादी लहान आहे, पण तीच जीव वाचवते.

आणि एक गोष्ट आधीच सांगून ठेवतो — घरातली प्रत्येक स्त्री तिचा स्वतःचा अनुभव सांगेल आणि तो तुमच्यासारखा नसेल. दोन बाळंतपणे कधीच सारखी नसतात, आणि 'माझ्या वेळी असे नव्हते' या वाक्याने काहीही ठरत नाही.

अपेक्षित बदल आणि त्यांची मुदत

खालचे सगळे सामान्य आहे. 'सामान्य' म्हणजे त्रास होत नाही असे नाही — म्हणजे ते होणे अपेक्षित आहे आणि ते आपोआप सुधारते.

मुदती सरासरीच्या आहेत. काहींना कमी वेळ लागतो, काहींना जास्त. शस्त्रक्रिया झाली असेल तर बहुतेक गोष्टींना दोन-तीन आठवडे जास्त लागतात.

रक्तस्राव — कसा असावा आणि कधी नको

पहिले तीन-चार दिवस पाळीपेक्षा जास्त रक्तस्राव होतो आणि तो चमकदार लाल असतो. मग तो हळूहळू कमी होतो, रंग तपकिरी होतो, आणि शेवटी पिवळसर पांढरा. साधारण चार ते सहा आठवड्यांत थांबतो.

थोड्या गुठळ्या येणे सामान्य आहे — विशेषतः सकाळी उठल्यावर, कारण रात्रभर पडून राहिल्याने रक्त साचते. लिंबाच्या आकारापेक्षा मोठ्या गुठळ्या मात्र सांगण्यासारख्या.

मोजायची पद्धत ठरवा — एका तासात एक मोठा पॅड पूर्ण भिजत असेल आणि हे सलग दोन तास होत असेल, तर लगेच रुग्णालयात. 'खूप रक्त गेले' हा अंदाज प्रत्येकीचा वेगळा असतो; पॅड मोजणे सगळ्यांसाठी सारखे असते.

कमी झालेला रक्तस्राव पुन्हा वाढला किंवा पुन्हा चमकदार लाल झाला, तर सहसा त्याचा अर्थ खूप हालचाल झाली — थोडी विश्रांती घ्या. पण त्याबरोबर ताप किंवा दुर्गंध असेल तर लगेच दाखवा.

टाके, पोट आणि लघवीवरचा ताबा

टाके असतील तर जागा दिवसातून दोनदा साध्या पाण्याने धुवा आणि स्वच्छ फडक्याने टिपून कोरडी करा. साबण, अँटिसेप्टिक द्रव किंवा घरगुती लेप लावू नका. बसताना दुखत असेल तर एका बाजूला कलंडून बसा किंवा मधे भोक असलेली उशी वापरा.

शस्त्रक्रियेची जखम कोरडी आणि हवेशीर ठेवा. पहिले काही आठवडे पाच किलोपेक्षा जास्त वजन उचलू नका — म्हणजे बाळापेक्षा जड काहीही नाही. खोकताना किंवा शिंकताना जखमेवर उशी धरून दाब द्या; तेवढ्याने बरेच दुखणे कमी होते.

लघवीवरचा ताबा सुटणे हा सर्वात लपवला जाणारा त्रास आहे. शिंकल्यावर, हसल्यावर किंवा उचलल्यावर थोडी लघवी होते. यावर उपाय आहे — केगल व्यायाम. लघवी थांबवताना जे स्नायू आवळतो तेच स्नायू दहा सेकंद आवळून सोडायचे, दिवसातून तीन वेळा दहा-दहा वेळा. सहा आठवड्यांत बहुतेकींना फरक जाणवतो.

बद्धकोष्ठ जवळपास सगळ्यांना होते, आणि टाके असताना पहिल्यांदा शौचाला जायची भीती वाटते. भरपूर पाणी, पपई, केळे, पालेभाज्या आणि रोजचे थोडे चालणे — हे पुरेसे असते. गरज पडली तर डॉक्टरांना विचारून शौच मऊ करणारे औषध घ्या; जोर लावून बसू नका.

पोट लगेच पूर्वीसारखे होत नाही आणि होण्याची अपेक्षाही ठेवू नये. गर्भाशयाला मूळ आकारात यायला सहा आठवडे लागतात, आणि त्वचा व स्नायूंना त्याहून जास्त. पोटावरचे पट्टे किंवा बेल्ट घट्ट बांधणे — जे अनेक घरांत रूढ आहे — याचा पुरावा नाही, आणि खूप घट्ट बांधल्याने ओटीपोटावर उलट दाब येतो. डॉक्टरांनी सांगितले असेल तरच वापरा.

लगेच दाखवायची लक्षणे

प्रसूतीनंतरचे पहिले सहा आठवडे हे लक्ष ठेवण्याचे आठवडे आहेत, आणि नेमक्या याच काळात सगळे लक्ष बाळाकडे असते.

खालच्या यादीतले काहीही दिसले तर 'नंतर पाहू' असे म्हणू नका. रात्र असो, नुकतीच प्रसूती झाली असो — दाखवा.

स्तन, दूध, आणि पहिले दिवस

प्रसूतीनंतर दोन-तीन दिवसांनी दूध 'येते' आणि तेव्हा स्तन दगडासारखे घट्ट, गरम आणि दुखरे होतात. हे दोन-तीन दिवस राहते आणि नियमित पाजल्याने आपोआप सुटते.

यावर उपाय म्हणजे जास्त पाजणे — कमी नाही. पाजण्याआधी गरम शेक आणि पाजून झाल्यावर थंड फडके. भरपूर घट्ट झालेले असतील तर पाजण्याआधी थोडे दूध हाताने काढून टाका, म्हणजे बाळाला तोंडात धरता येते.

स्तनाग्रे फाटणे आणि दुखणे हे बहुतेकदा बाळाच्या चुकीच्या पकडीमुळे होते, दुधामुळे नाही. बाळाच्या तोंडात फक्त निपल नाही तर आजूबाजूचा गडद भागही गेला पाहिजे. पाजून झाल्यावर एक थेंब दूध स्तनाग्रावर लावून वाळू द्या — तेच सर्वात चांगले मलम आहे.

एका स्तनात लाल, गरम, दुखरी जागा आणि त्याबरोबर ताप आणि अंग दुखणे — हा स्तनदाह. यावर पाजणे थांबवायचे नसते, उलट त्याच बाजूने जास्त पाजायचे असते. पण त्याच दिवशी डॉक्टरांना दाखवा; अनेकदा प्रतिजैविक लागते.

सहा आठवड्यांची तपासणी चुकवू नका

प्रसूतीनंतर सहा आठवड्यांनी एक तपासणी सांगितली जाते आणि तीच सर्वात जास्त चुकवली जाते. कारण तोपर्यंत घरातले सगळे लक्ष बाळावर असते आणि आईला 'आता बरे आहे ना' एवढेच विचारले जाते.

त्या तपासणीत टाके भरले का, गर्भाशय जागेवर आले का, रक्तदाब कसा आहे, रक्त कमी झाले आहे का, आणि मनःस्थिती कशी आहे — हे सगळे पाहिले जाते. यांतली शेवटची गोष्ट सर्वात महत्त्वाची आणि सर्वात दुर्लक्षित.

याच भेटीत पुढच्या गर्भधारणेबद्दल आणि कुटुंब नियोजनाबद्दलही बोलता येते. दूध पाजत असल्याने गर्भधारणा होत नाही हे पूर्ण खरे नाही, आणि दोन बाळंतपणांत किमान दोन वर्षांचे अंतर ठेवणे आईच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे.

प्रश्न आधी लिहून न्या. तिथे गेल्यावर 'सगळे ठीक आहे' म्हणून बाहेर येणे सोपे असते, आणि नेमके तेच टाळायचे आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: बाळंतपणानंतर किती दिवस विश्रांती घ्यावी? — पारंपरिक चाळीस दिवसांच्या मागे शहाणपण आहे — शरीराला सहा आठवडे लागतातच. पण विश्रांती म्हणजे अंथरुणात पडून राहणे नाही; हलके चालणे पहिल्या दिवसापासून चांगले असते आणि त्याने रक्ताच्या गुठळ्या टळतात.

प्रश्न: केस एवढे का गळतात? — गरोदरपणात संप्रेरकांमुळे केस गळणे थांबलेले असते; प्रसूतीनंतर ते साठलेले केस एकदम गळतात. तीन महिन्यांनी सुरू होते आणि सहा ते बारा महिन्यांत आपोआप थांबते. औषधे किंवा महागडी उत्पादने लागत नाहीत.

प्रश्न: पाळी कधी सुरू होईल? — पूर्ण अंगावर पाजत असाल तर सहा महिने ते वर्षभर लागू शकते. वरचे दूध देत असाल तर सहा ते आठ आठवड्यांतही येऊ शकते. दोन्ही सामान्य.

प्रश्न: वजन कधी उतरेल? — घाई करू नका. पहिले सहा आठवडे तर मुळीच नाही. अंगावर पाजणे, साधा सकस आहार आणि हळूहळू वाढवलेले चालणे — हेच पुरेसे. उपाशी राहणे दूध कमी करते आणि थकवा वाढवते.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.