सिझेरियननंतरची तब्येत: आठवड्यानुसार काय अपेक्षित

दुसऱ्या दिवशी सकाळी, पहिल्यांदा उभे राहताना

शस्त्रक्रियेनंतर काही तासांतच परिचारिका उठून बसायला सांगतात, आणि दुसऱ्या दिवशी चालायला. त्या क्षणी हे क्रूर वाटते.

पण ते मुद्दाम आहे. लवकर हालचाल केल्याने पायांत रक्ताच्या गुठळ्या होत नाहीत, आतडे लवकर कामाला लागते, गॅसचा त्रास कमी होतो, आणि फुप्फुसे मोकळी राहतात. लवकर चालणारे लोक लवकर बरे होतात, हे नोंदवलेले आहे.

आणि आणखी एक गोष्ट सुरुवातीलाच — सिझेरियन ही प्रसूतीच आहे. शहरी भागात जवळपास दर दुसरी प्रसूती अशी होते, आणि 'नॉर्मल झाली नाही' असे घरात बोलले जाते. ते वाक्य चुकीचे आहे आणि ते दुखावते. या पानाच्या शेवटी त्याबद्दल स्वतंत्र भाग आहे.

आठवड्यानुसार काय अपेक्षित

प्रत्येकीचा वेग वेगळा असतो. खालचे टप्पे सर्वसाधारण आहेत आणि तुम्ही त्यांच्या मागेपुढे असाल तरी ते सामान्यच.

एक गोष्ट लक्षात ठेवा — बाहेरून जखम भरलेली दिसली तरी आतले थर भरायला कितीतरी जास्त वेळ लागतो. म्हणून 'आता ठीक वाटते' म्हणून जड कामे लवकर सुरू करू नका.

जखमेची काळजी आणि संसर्गाची लक्षणे

जखम रोज साध्या पाण्याने धुवा आणि स्वच्छ कापडाने टिपून पूर्ण कोरडी करा. साबण थेट जखमेवर लावू नका, आणि हळद, तेल, राख किंवा घरगुती लेप तर मुळीच नाही.

सैल सुती कपडे घाला. कमरेचा नाडा जखमेवर बसणार नाही असे बघा — जखमेच्या वर बांधा, त्यावर नाही.

आणि खालच्या यादीतले काहीही दिसले तर वाट पाहू नका.

लवकर चालणे, वजन उचलणे, आणि खोकताना आधार

पहिल्या दिवसांत हळू आणि थोडे — बिछान्यापासून स्वच्छतागृहापर्यंत, मग खोलीत, मग घरात. दर वेळी थोडे जास्त. दम लागला किंवा चक्कर आली तर थांबा.

उचलण्याचा नियम पहिले सहा आठवडे सोपा आहे — बाळापेक्षा जड काहीही नाही. पाण्याची भरलेली बादली, गॅसचा सिलिंडर, मोठे मूल, बाजारची पिशवी — यांतले काहीही नाही.

खोकताना, शिंकताना किंवा हसताना जखमेवर उशी धरून हलका दाब द्या. हे साधे वाटते आणि ते बरेच दुखणे कमी करते.

उठताना कुशीवर वळा, पाय खाली सोडा, आणि हाताच्या आधाराने उठा — पोटाच्या स्नायूंवर जोर देऊन सरळ उठू नका. हे शिकायला एक दिवस लागतो आणि पुढचे तीन आठवडे उपयोगी पडते.

वेदना न होता पाजणे, आणि चाळिसाव्या दिवसाच्या रूढी

जखमेवर बाळाचे वजन येऊ नये अशा स्थितीत पाजा. कुशीवर आडवे होऊन पाजणे सर्वात सोपे, आणि रात्री तर तेच. बसून पाजायचे असेल तर बाळाला काखेखालून धरा — पोटावरून नाही.

मांडीवर उशी घ्या म्हणजे बाळाचे वजन जखमेवर येत नाही. आणि पाजायच्या आधी वेदनाशामक औषधाची वेळ जुळवली तर पाजणे सोपे जाते.

वेदनाशामक औषधे घ्यायला घाबरू नका. डॉक्टरांनी दिलेली औषधे अंगावर पाजताना सुरक्षित असतात, आणि दुखणे सहन करत बसल्याने बरे होणे लांबते. 'औषध दुधात जाईल' या भीतीने अनेक स्त्रिया विनाकारण त्रास सहन करतात.

चाळीस दिवसांच्या रूढींबद्दल — विश्रांती, गरम अन्न आणि घरच्यांची मदत हे सगळे उपयोगी आहे. पण अंथरुणात पडून राहणे उपयोगी नाही; हळू चालणे पहिल्या दिवसापासून चांगले. आणि पोटाला घट्ट पट्टा बांधणे डॉक्टरांनी सांगितले तरच — खूप घट्ट बांधल्याने श्वासाला आणि जखमेला त्रास होतो.

आंघोळ आणि केस धुणे टाळू नका. जखम कोरडी ठेवा एवढेच; एरवी स्वच्छता जास्त महत्त्वाची आहे. गरम पाण्याने आंघोळ केल्याने स्नायू सैल होतात आणि बरे वाटते.

गॅस, बद्धकोष्ठ आणि पहिले जेवण

शस्त्रक्रियेनंतरचा सर्वात दुर्लक्षित पण सर्वात त्रासदायक भाग म्हणजे पोटातला गॅस. भूल दिल्याने आतडे काही काळ मंदावते, आणि साठलेली हवा खांद्यापर्यंत दुखते.

यावर सर्वात परिणामकारक उपाय चालणे. जेवढे लवकर आणि जेवढे जास्त चालाल तेवढी हवा लवकर सुटते. दुसरा उपाय — डाव्या कुशीवर आडवे होणे, आणि गुडघे थोडे पोटाकडे घेणे.

पहिले जेवण डॉक्टरांच्या सूचनेनुसार. सुरुवातीला द्रव — पाणी, ताक, भाताची पेज, सूप. आतडे कामाला लागल्याची खूण म्हणजे गॅस सुटणे; त्यानंतर हळू घन अन्न.

गॅस करणारे पदार्थ काही दिवस टाळा — राजमा, छोले, कोबी, फ्लॉवर, वाटाणा, आणि थंड पेये. मऊ भात, वरण, खिचडी, दही-भात हे सोपे जाते.

बद्धकोष्ठ जवळपास सगळ्यांना होतो — भूल, वेदनाशामक औषधे आणि कमी हालचाल यांमुळे. भरपूर पाणी, पपई, केळे, पालेभाज्या, आणि गरज पडल्यास डॉक्टरांना विचारून शौच मऊ करणारे औषध. टाके असताना जोर लावून बसू नका.

घरी परतल्यावरचे पहिले आठवडे

रुग्णालयात परिचारिका असतात; घरी सगळे स्वतःच करावे लागते. म्हणून घरी येण्याआधी काही गोष्टी ठरवून ठेवा.

बाळाचे सामान आणि तुमचे सामान कमरेच्या उंचीवर ठेवा. खाली वाकून किंवा वर हात करून वस्तू काढणे पहिल्या आठवड्यांत त्रासदायक असते.

पलंग फार उंच किंवा फार खाली नको. जमिनीवरच्या गादीवरून उठणे शस्त्रक्रियेनंतर कठीण जाते; खुर्ची किंवा भिंतीचा आधार जवळ ठेवा.

जिना शक्यतो टाळा. चढावाच लागला तर हळू, एका वेळी एक पायरी, आणि कोणाच्या तरी आधाराने.

आणि पहिल्या दोन आठवड्यांत घरातले काम स्वतः करू नका — स्वयंपाक, धुणी, झाडलोट, बाजार. हे स्पष्ट सांगावे लागते, कारण 'आता बरी आहेस ना' असे विचारून कामे परत यायला लागतात.

वेदनाशामक औषधे ठरलेल्या वेळी घ्या — दुखायला लागल्यावर नाही. वेळेवर घेतलेल्या औषधाने दुखणे नियंत्रणात राहते, आणि नियंत्रणात असलेले दुखणे कमी औषधात आटोक्यात येते.

'मी नीट बाळंत झालेच नाही' ही भावना

ही भावना खरी आहे आणि ती अनेकींना होते. घरात 'नॉर्मल झाली नाही', 'कळा सहन करता आल्या नाहीत', 'आताच्या मुलींना जमत नाही' अशी वाक्ये ऐकू येतात, आणि ती लागतात.

पण सिझेरियन ही प्रसूतीच आहे. ती करण्यामागे कारण होते — बाळाची स्थिती, बाळाच्या हृदयाचे ठोके, रक्तदाब, प्रसूती पुढे न सरकणे. तो निर्णय वैद्यकीय होता, तुमच्या क्षमतेचा नाही.

आणि हे बोलण्यासारखे आहे. मनात राहिले तर ते वाढते. जोडीदाराशी, मैत्रिणीशी किंवा डॉक्टरांशी बोला. आणि सहा आठवड्यांच्या तपासणीत मनःस्थितीबद्दलही सांगा — तिथे तो प्रश्न विचारला जायला हवा, आणि विचारला नाही तर तुम्ही स्वतःहून सांगा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: पुढच्या वेळी नॉर्मल प्रसूती शक्य आहे का? — अनेकींसाठी शक्य असते. ते आधीच्या शस्त्रक्रियेचा प्रकार, कारण, आणि दोन बाळंतपणांतले अंतर यावर ठरते. पुढच्या गरोदरपणात हे डॉक्टरांशी लवकर बोला.

प्रश्न: दोन बाळंतपणांत किती अंतर हवे? — शस्त्रक्रिया झाली असेल तर किमान अठरा ते चोवीस महिने सुचवले जाते, जेणेकरून गर्भाशयाची जखम पूर्ण भरते. सहा आठवड्यांच्या तपासणीत कुटुंब नियोजनाबद्दल बोला.

प्रश्न: जखमेजवळ बधिरपणा राहील का? — काही महिने राहतो आणि हळूहळू कमी होतो. काहींना थोडासा कायमचा राहतो; तो त्रासदायक नसतो.

प्रश्न: व्यायाम कधी सुरू करावा? — चालणे पहिल्या दिवसापासून. बाकी व्यायाम सहा आठवड्यांच्या तपासणीनंतर, डॉक्टरांच्या परवानगीने. पोटाचे व्यायाम सर्वात शेवटी आणि हळू.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.