लहान मुलाचा आदळआपट: त्या पाच मिनिटांत काय करायचे

संध्याकाळी सहा वाजता, दारात वादळ

बाहेरून घरी येताना मूल एका गोष्टीसाठी अडून बसते. नाही म्हटले की ते जमिनीवर लोळायला लागते, किंचाळते, आणि कोणतेही समजावणे आत जात नाही.

आजूबाजूचे बघतात, कोणीतरी 'लाडावले आहे' म्हणते, आणि तिथेच पालकाच्या डोक्यात लाज आणि राग एकत्र येतात.

पण हे मूल तुम्हाला त्रास देत नाही — त्याच्याकडे या क्षणी दुसरा मार्गच नाही. का, ते पुढच्या भागात.

दोन वर्षांच्या मेंदूत काय चालते

या वयात मुलाला खूप काही हवे असते आणि ते सांगता येत नाही. इच्छा मोठी आणि शब्दसंग्रह लहान — हा फरकच स्फोट घडवतो.

दुसरे — भावना आवरणारा मेंदूचा भाग अजून तयार व्हायचा असतो. तो विशीपर्यंत घडत राहतो. म्हणजे दोन वर्षांच्या मुलाला 'शांत हो' असे सांगणे म्हणजे त्याच्याकडे नसलेली गोष्ट मागणे आहे.

तिसरे — या वयात स्वतंत्र होण्याची ओढ तीव्र असते. 'मी करतो', 'मला नको', 'माझे' — हे त्याच वाढीचे शब्द आहेत. आणि प्रत्येक 'नाही' त्या ओढीवर आदळते.

म्हणून एक गोष्ट स्पष्ट — आदळआपट म्हणजे संगोपन चुकले असे नाही. ती जवळपास प्रत्येक मुलाला होते, आणि तीन-चार वर्षांनंतर भाषा वाढली की आपोआप कमी होते.

कशामुळे सुरू होते, आणि आधीच काय बदलता येते

बहुतेक आदळआपट अंदाज बांधता येण्याजोग्या असतात. एक आठवडा नोंद ठेवली तर नमुना दिसतो — बहुतेकदा वेळ, भूक आणि झोप हेच कारण असते.

आणि त्यातली अर्धी टाळता येतात, कारण खरे कारण त्या क्षणी नाही, त्याआधी असते.

वादळ चालू असतानाची ती पाच मिनिटे

पहिली गोष्ट — या क्षणी समजावणे, शिकवणे किंवा वाटाघाटी करणे चालत नाही. मुलाचा ऐकणारा भाग तात्पुरता बंद आहे, आणि हे शारीरिक आहे, हट्ट नाही.

म्हणून करायचे एवढेच: मूल स्वतःला किंवा दुसऱ्याला लागणार नाही अशी जागा करा. जवळ बसा किंवा उभे राहा. शांत आवाजात एखादे लहान वाक्य — 'मी इथेच आहे'. आणि थांबा.

बोलणे कमी करा. जास्त बोलले की आवाजाची भर पडते आणि वादळ लांबते.

मूल शांत व्हायला लागले की जवळ घ्या. हे 'बक्षीस' नाही — त्या क्षणी त्याला भीती वाटलेली असते आणि सावरायला आधार लागतो.

आणि सगळे शांत झाल्यावर, काही वेळाने, दोन वाक्यांत बोला — 'तुला खूप राग आला होता ना. राग येतो, ते ठीक आहे. पण मारायचे नाही.' यापेक्षा जास्त लांब भाषण या वयात आत जात नाही.

वादळानंतर, आणि पालकाच्या स्वतःच्या रागाचे काय

आदळआपट संपली की मूल थकलेले असते आणि अनेकदा झोपते किंवा खूप चिकटते. त्या क्षणी शिक्षा देऊ नका आणि पुन्हा विषय काढू नका — जे बोलायचे ते आधीच दोन वाक्यांत बोलून झाले आहे.

आणि नंतर स्वतःकडे पाहा. या पंधरा मिनिटांनी पालकही संपून जातो, आणि त्याबद्दल कोणी बोलत नाही.

त्या क्षणी राग येणे सामान्य आहे. महत्त्वाचे एवढेच की त्या रागातून कृती होऊ नये. गरज वाटली तर मूल सुरक्षित जागी आहे याची खात्री करून दोन मिनिटे दुसऱ्या खोलीत जा. हे टाळणे नाही; हेच शहाणपण आहे.

आणि ओरडून झाले तर दुरुस्ती करता येते. 'मी आत्ता ओरडले, ते चुकीचे होते' — हे वाक्य नाते तुटू देत नाही आणि मुलाला माफी मागणे कसे असते हे दाखवते.

दिवसातून अनेकदा हे होत असेल तर मदत मागा. दोघांनी आळीपाळीने घ्या, किंवा दिवसातून एकदा कोणीतरी मूल बाहेर नेऊ द्या. दमलेल्या पालकाला शांत राहणे शक्य नसते, आणि तो दोष नाही.

परिस्थिती बिघडवणाऱ्या चुका

यांतली प्रत्येक गोष्ट रागाच्या भरात होते आणि प्रत्येकीने पुढची आदळआपट लांब होते.

सर्वात महत्त्वाची शेवटची ओळ — एकदा रडून हवे ते मिळाले की पुढच्या वेळी रडणे जास्त वेळ चालते. निर्णय आधी नीट घ्या, आणि मग तो बदलू नका.

आदळआपट टाळता येते का

पूर्ण टाळता येत नाही, आणि तसे उद्दिष्ट ठेवूही नये. पण संख्या कमी करता येते, आणि ते बहुतेक करून जेवण-झोपेच्या वेळापत्रकातून होते.

झोप पुरेशी. या वयात दिवसाची झोप धरून अकरा ते चौदा तास लागतात. कमी झोपलेले मूल दिवसभर उंबरठ्यावर असते आणि लहानशा गोष्टीवर कोसळते.

भूक लागू देऊ नका. दर दोन-तीन तासांनी काहीतरी. भूक हे आदळआपटीचे सर्वात सामान्य आणि सर्वात सहज टाळता येणारे कारण आहे.

दिवसात 'हो' जास्त वेळा म्हणा. सतत नाही ऐकणारे मूल नाही ऐकून घ्यायचे सोडून देते. जिथे खरोखर फरक पडत नाही तिथे हो म्हणा, म्हणजे महत्त्वाच्या नाहीला वजन राहते.

आणि निवड द्या. 'जेवायला ये' ऐवजी 'तू आधी हात धुतोस की मी?' — निर्णयाचा भास मिळाला की विरोध बराच कमी होतो.

बदलाची पूर्वसूचना द्या. काहीही अचानक थांबवले की स्फोट होतो; पाच मिनिटे आधी सांगितले की बहुतेक वेळा होत नाही.

दुकानातले मिठाईचे कपाट, आणि मारायला सांगणारे नातेवाईक

सार्वजनिक ठिकाणी सर्वात कठीण गोष्ट म्हणजे आजूबाजूचे लोक. आणि तिथेच पालक हार मानतात, कारण नजरा सहन होत नाहीत.

उपाय — मुलाला उचलून बाहेर न्या. गाडीत, कोपऱ्यात, बाहेरच्या पायरीवर. गर्दी हटली की मूल लवकर शांत होते, आणि तुमच्यावरचा दबावही जातो.

आणि लोक काय म्हणतात याकडे लक्ष देऊ नका. एक गोष्ट लक्षात ठेवा — त्या दुकानातल्या निम्म्या लोकांच्या घरी हेच घडलेले आहे.

घरातले 'एक फटका दिला की सरळ होईल' असे म्हणतात, आणि ते प्रेमानेच म्हणतात. पण मारल्याने आदळआपट कमी होत नाही — संशोधन याबाबत स्पष्ट आहे. ती तात्पुरती थांबते आणि दीर्घकाळात आक्रमकता आणि लपवणे वाढते.

यावर वाद घालण्यापेक्षा 'आपण हे तीन महिने करून पाहू, फरक दिसतो का बघू' असे म्हणा. कृतीत दिसणारा फरक वादापेक्षा जास्त पटतो — आणि तो दिसतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: हे किती वर्षांपर्यंत चालते? — सर्वात जास्त दीड ते तीन वर्षांच्या दरम्यान. भाषा वाढली की कमी होते, आणि चार वर्षांनंतर बरेच कमी. अधूनमधून पुढेही होते, आणि तेही सामान्य.

प्रश्न: कधी डॉक्टरांना विचारायचे? — आदळआपट दिवसातून अनेक वेळा होत असेल, वीस मिनिटांहून जास्त चालत असेल, मूल स्वतःला किंवा दुसऱ्याला जखमी करत असेल, पाच वर्षांनंतरही तेवढीच तीव्र असेल, किंवा त्याबरोबर बोलणे आणि इतर टप्पे मागे असतील — तर सांगा.

प्रश्न: श्वास रोखून धरते आणि निळे पडते — हे धोकादायक आहे का? — हे भीतिदायक दिसते आणि सहसा निरुपद्रवी असते. मूल काही सेकंदांत स्वतःहून श्वास घ्यायला लागते. तरी एकदा डॉक्टरांना दाखवा — रक्त कमी असणे हे यामागचे एक कारण असते आणि ते तपासता येते.

प्रश्न: दोन्ही पालकांनी सारखेच वागायला हवे का? — शक्यतो हो. एकाने नाही म्हटल्यावर दुसऱ्याने हो म्हटले की मूल कोणाकडे जायचे हे शिकते, आणि नियम अर्थहीन होतात. आधी दोघांनी ठरवा, मग मुलासमोर बोला.