दात येताना: खरी लक्षणे कोणती, आणि काय लावूच नये

ओला सदरा आणि तोंडात मूठ

पाचव्या-सहाव्या महिन्यात बाळाचा सदरा सतत ओला राहायला लागतो, हाताला जे लागेल ते तोंडात जाते, आणि झोप थोडी अस्वस्थ होते.

घरात लगेच सांगितले जाते — 'दात येताहेत'. आणि पुढचे काही महिने बाळाला होणारी प्रत्येक गोष्ट दातांच्या नावावर टाकली जाते: ताप, जुलाब, सर्दी, खोकला, चिडचिड.

इथेच खरी अडचण आहे. दात येताना काही गोष्टी खरोखर होतात, आणि काही होत नाहीत. दुसऱ्या यादीतल्या गोष्टी दातांना चिकटवल्या की खरा आजार दुर्लक्षित राहतो, आणि तेच धोक्याचे.

कोणता दात कधी — साधारण क्रम

पहिला दात साधारण सहाव्या महिन्यात येतो, पण चौथ्या महिन्यात येणेही सामान्य आहे आणि बाराव्या महिन्यातही. दोन्ही टोकांना काहीही अडचण नाही.

एका वर्षाच्या मुलाला एकही दात नसेल तर एकदा दाखवा. सहसा तेही सामान्यच निघते, पण तपासून घेतलेले बरे.

एकूण वीस दुधाचे दात, आणि ते तिसऱ्या वर्षापर्यंत पूर्ण येतात.

दात येताना प्रत्यक्षात काय होते

खऱ्या लक्षणांची यादी लहान आहे — तोंडातून लाळ खूप गळणे, हिरड्या सुजलेल्या आणि लालसर दिसणे, हाताला येईल ते चावणे, नेहमीपेक्षा जास्त चिडचिड, आणि झोप थोडी अस्वस्थ.

काहींना हिरडीवर निळसर फोडासारखा भाग दिसतो — त्याला 'इरप्शन सिस्ट' म्हणतात. तो आपोआप जातो आणि त्याला काही करायचे नसते.

लाळ जास्त गळल्याने हनुवटीवर आणि गळ्यात लालसर पुरळ येते. वारंवार मऊ कापडाने टिपून कोरडे करा, आणि गरज पडली तर सौम्य मलम लावा.

आणि हे सगळे प्रत्येक दाताच्या वेळी तीन-चार दिवसच राहते. आठवडे टिकणारी लक्षणे दातांची नाहीत.

हे दात नाहीत — आजार आहे

दात येण्याने ताप येत नाही. हिरड्यांच्या जागी तापमान थोडे वाढू शकते, पण १००.४°F च्या वर जाणारा ताप दातांचा नसतो. तो तपासून घ्यायचा असतो.

दात येण्याने जुलाब होत नाहीत. बाळ हाताला येईल ते तोंडात घालते, आणि त्यातून जंतू आत जातात — म्हणून याच काळात जुलाब जास्त होतात. कारण दात नाही, हात आहे.

दात येण्याने सर्दी, खोकला, उलट्या किंवा अंगावर पुरळ येत नाही. या सगळ्यांची स्वतंत्र कारणे असतात.

म्हणून एक साधा नियम — जे काही होते आहे ते दातांमुळे आहे असे गृहीत धरू नका. ताप, जुलाब, उलट्या, गळून जाणे — यांपैकी काही असेल तर बाळाला दाखवा. सहा महिने ते तीन वर्षे हेच वय आहे जेव्हा दात येतात आणि हेच वय आहे जेव्हा संसर्गही सर्वात जास्त होतात; दोन्ही एकाच वेळी घडणे म्हणजे एकाचे दुसरे कारण नाही.

दुधाचे दात कशाला — ते पडणारच आहेत ना

हा प्रश्न घरात नेहमी विचारला जातो, आणि तो रास्त वाटतो. उत्तर चार भागांचे आहे.

पहिले — दुधाचे दात कायमच्या दातांसाठी जागा धरून ठेवतात. दुधाचा दात लवकर काढावा लागला तर शेजारचे दात सरकतात आणि कायमचा दात वाकडा येतो.

दुसरे — किडलेला दात दुखतो, आणि दुखणाऱ्या दाताने मूल नीट खात नाही. भूक कमी होणे, एका बाजूनेच चावणे आणि वजन न वाढणे — यांचे मूळ अनेकदा दातातच असते.

तिसरे — किड ही संसर्गजन्य आहे. किडलेल्या दातातले जंतू शेजारच्या आणि नंतर येणाऱ्या दातांनाही लागतात.

आणि चौथे — बोलण्याचे उच्चार दातांवर अवलंबून असतात. पुढचे दात लवकर गेले तर काही आवाज नीट येत नाहीत.

म्हणून दुधाचे दात पडणार असले तरी ते सांभाळायचे असतात — आणि ती सुरुवात पहिल्या दातापासून होते.

सुरक्षित उपाय — साधे तेच चांगले

स्वच्छ बोटाने किंवा ओल्या कापडाने हिरड्यांवर हळू दाब द्या. हा सर्वात सोपा आणि सर्वात परिणामकारक उपाय आहे, आणि तो विनामूल्य आहे.

थंड — बर्फ नाही. फ्रिजमध्ये (डीप फ्रीजमध्ये नाही) ठेवलेली चावायची रबरी रिंग, किंवा फ्रिजमधले ओले स्वच्छ कापड. गोठवलेली वस्तू हिरडीला इजा करते.

सहा महिन्यांनंतर घन आहार सुरू असेल तर थंड गाजराचा तुकडा, काकडीची चकती किंवा थंड फळ चावायला देता येते — पण नेहमी नजरेसमोर, कारण तुकडा तुटून घशात अडकू शकतो.

आणि बाळाला जास्त कडेवर घ्या. वेदनेवर स्पर्श हेच लहान बाळाचे सर्वात परिणामकारक औषध आहे. गरज पडली तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने वजनाप्रमाणे पॅरासिटामॉल.

पहिल्या दातापासून सुरू होणारी काळजी

दात येण्याच्या त्रासाकडे सगळे लक्ष जाते आणि दात आल्यावर काय करायचे हे विसरले जाते. पण दुधाचे दात किडतात, आणि ते किडले तर कायमच्या दातांवरही परिणाम होतो.

पहिला दात दिसल्या दिवसापासून घासा. दिवसातून दोनदा — सकाळी आणि झोपण्याआधी. मऊ ब्रश किंवा स्वच्छ ओले कापड, आणि तीन वर्षांखाली तांदळाच्या दाण्याएवढी फ्लोराइड टूथपेस्ट.

रात्री झोपण्याआधी घासणे सर्वात महत्त्वाचे, कारण झोपेत लाळ कमी तयार होते आणि दातांवर राहिलेले अन्न जास्त वेळ राहते.

बाटली तोंडात ठेवून झोपवू नका — ना दुधाची, ना ज्यूसची. रात्रभर दुधात राहिलेले पुढचे दात लवकर किडतात, आणि हे भारतात लहान मुलांच्या दातांच्या किडीचे सर्वात मोठे कारण आहे.

आणि गोड पदार्थ किती दिले यापेक्षा किती वेळा दिले हे जास्त महत्त्वाचे. दिवसभर थोडे थोडे चॉकलेट देण्यापेक्षा एकाच वेळी देऊन नंतर चूळ भरून घेणे कितीतरी बरे.

कोणत्याही कारणाने टाळायच्या गोष्टी

खालच्या सगळ्या गोष्टी आपल्याकडे सर्रास केल्या जातात, आणि प्रत्येकीमागे खरे कारण आहे की त्या टाळाव्यात.

यांतल्या पहिल्या तीन तर खरोखर धोकादायक आहेत, आणि त्या घरात कोणी सुचवली तर स्पष्ट नकार द्या.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमच्या बाळाची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.