बाळ दूध काढते: कधी सामान्य, कधी दाखवायचे

प्रत्येक बाळ दूध काढते — तो आजार नाही

पाजून झाल्यावर बाळाच्या तोंडातून थोडे दूध बाहेर येते, खांद्यावरचा कपडा ओला होतो, आणि घरात लगेच चर्चा सुरू होते — पचत नाही का, दूध कमी पडते का, काहीतरी लावावे का.

खरे उत्तर बहुतेक वेळा सोपे आहे: पहिल्या काही महिन्यांत जवळपास प्रत्येक बाळ दूध काढते. काहींना दिवसातून एकदा, काहींना प्रत्येक वेळी. चार-सहा महिन्यांच्या आसपास हे कमी होते आणि वर्षभरात बहुतेकांचे थांबते.

यालाच इंग्रजीत रिफ्लक्स म्हणतात, आणि 'रिफ्लक्स' हा शब्द ऐकून तो आजार वाटतो. तो आजार तेव्हाच होतो जेव्हा त्यामुळे बाळाचे वजन वाढेनासे होते किंवा बाळाला त्रास होतो. नुसते दूध बाहेर येणे म्हणजे आजार नाही.

एक साधा नियम लक्षात ठेवा — 'आनंदी ओकारी' विरुद्ध 'त्रासलेली ओकारी'. दूध काढल्यावर बाळ हसते, खेळते आणि पुढच्या वेळी नीट पिते, तर तो फक्त धुण्याचा प्रश्न आहे. दूध काढताना बाळ कळवळते, पाठ मागे ताणते, रडते आणि पिणे टाळते, तर मात्र ते दाखवायची गोष्ट आहे.

हे का होते — ती झडप अजून तयार नाही

अन्ननलिका आणि जठर यांच्यामध्ये एक स्नायूची झडप असते. ती बंद राहिली की खाल्लेले खाली राहते. लहान बाळांमध्ये ही झडप अजून पुरेशी घट्ट झालेली नसते — म्हणून जठरातले दूध सहज वर येते.

दुसरे कारण म्हणजे बाळाचे जठर लहान असते आणि आहार पूर्ण द्रव असतो. दूध पातळ असते, ते सहज वर सरकते. वर्षभराने घन अन्न सुरू झाले, बाळ बसू-उभे राहू लागले, आणि झडप घट्ट झाली की हा प्रश्न आपोआप संपतो.

तिसरे कारण — पिताना गिळलेली हवा. ती वर आली की सोबत थोडे दूध घेऊन येते. म्हणूनच ढेकर काढणे एवढे उपयोगी पडते.

दूध घट्ट पडलेले, दह्यासारखे दिसले तर घाबरू नका. जठरातल्या आम्लामुळे दूध नासते; ते सामान्य आहे आणि 'दूध पचले नाही' असा त्याचा अर्थ नाही.

बाहेर आलेले दूध किती आहे याचा अंदाजही सहसा चुकतो. एक चमचा दूध कपड्यावर पसरले की अर्धी वाटी सांडल्यासारखे दिसते. खरा निकष कपड्यावरचा डाग नाही — वजनाचा तक्ता आहे.

घरात 'दूध बाधले', 'नजर लागली', 'आईचे दूध गरम पडते' अशी कारणे सांगितली जातात. यांतल्या कशाचाही याच्याशी संबंध नाही. कारण शरीररचनेत आहे आणि ते वयाबरोबर आपोआप सुटते — त्यासाठी आईने काही खाणे सोडायची गरज नाही.

सामान्य, की लक्ष द्यायची गोष्ट

डावी बाजू वाचून बहुतेक पालकांची काळजी तिथेच संपते. उजवी बाजू म्हणजे डॉक्टरांना दाखवण्याची कारणे — त्यांतले काहीही तातडीचे नाही, पण दुर्लक्षही करायचे नाही.

एक गोष्ट सतत लक्षात ठेवा: बाळाचे वजन वाढते आहे, लघवीचे डायपर दिवसाला सहा-सात ओले होतात, आणि बाळ खेळकर आहे — तर दूध काढण्याचा प्रश्न फक्त कपड्यांचा आहे.

वजन वाढते आहे की नाही हे नजरेने ठरवू नका. महिन्यातून एकदा केंद्रात वजन करून घ्या आणि ते तक्त्यात नोंदवा; एका वेळचे वजन नव्हे, तर वजनाची चाल महत्त्वाची.

घरी खरोखर उपयोगी पडणाऱ्या गोष्टी

थोडे थोडे, जास्त वेळा पाजा. एका वेळी जठर पूर्ण भरले की वर येण्याची शक्यता वाढते. तेच दूध दोन वेळांत विभागले तर फरक लगेच दिसतो.

पाजताना बाळाचे डोके आणि छाती पोटापेक्षा वर ठेवा. आडवे झोपवून पाजण्यापेक्षा थोडे उभट धरून पाजणे सोपे आणि परिणामकारक आहे.

पाजून झाल्यावर वीस-तीस मिनिटे बाळाला खांद्यावर सरळ धरा. लगेच पाठीवर झोपवले की दूध वर यायला सोपे जाते. हा एक बदल बहुतेक घरांत सर्वात मोठा फरक करतो.

मधेच आणि शेवटी ढेकर काढा. बाटलीने पाजत असाल तर बाटली अशी धरा की बुचात हवा राहणार नाही, आणि छिद्र फार मोठे नसावे — दूध भराभर आले की बाळ जास्त हवा गिळते.

पाजल्यावर लगेच बाळाला घडी घालून बसवू नका, पोटावर दाबू नका, आणि लगेच मालिश करू नका. डायपर बदलायचे असेल तर ते पाजण्याआधी करा.

अंगावर पाजत असाल तर बाळाची पकड नीट आहे का ते तपासून घ्या. चुकीच्या पकडीने बाळ जास्त हवा गिळते. एकदा आरोग्य केंद्रातल्या ताईंकडून किंवा स्तनपान सल्लागाराकडून पकड पाहून घेतली तरी पुरते.

दूध फार जोरात उतरत असेल — बाळ ठसकते, तोंडातून दूध वाहते, मध्येच सोडून रडते — तर पाजण्याआधी थोडे दूध काढून टाका, किंवा मागे टेकून, बाळ वर आणि तुम्ही खाली अशा स्थितीत पाजा. यामुळे धार सौम्य होते आणि गिळलेली हवा कमी होते.

धुण्याचे काम कमी करण्याचे उपाय

हे वैद्यकीय नाही, पण पहिल्या सहा महिन्यांत रोजच्या कामाचा मोठा भाग हाच असतो, आणि त्यावर कोणी लिहीत नाही.

खांद्यावर मलमलचा किंवा जुन्या सुती साडीचा तुकडा ठेवा — शोषून घेतो, लवकर वाळतो, आणि गरम पाण्यात उकळून घेता येतो. दिवसाला सहा-सात तुकडे लागतात, म्हणून एका वेळी तेवढे तयार ठेवा.

बाळाच्या हनुवटीखाली आणि मानेच्या घडीत दूध साचून तिथे लाल होते. प्रत्येक वेळी पाजून झाल्यावर ओल्या फडक्याने पुसून कोरडे करा — विशेषतः उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्यात.

कपड्यावरचा डाग वाळण्याआधी थंड पाण्यात धुवा. गरम पाण्याने दुधातले प्रथिन कपड्यात बसते आणि पिवळा डाग राहतो.

आणि रात्रीसाठी — गादीवर आधीच एक जुनी सुती चादर घडी करून ठेवा. रात्री दोन वाजता पूर्ण बिछाना बदलण्यापेक्षा एक चादर ओढून काढणे कितीतरी सोपे.

करूच नये अशा गोष्टी — गादी उंच करू नका

पाळण्याखाली उशी ठेवून किंवा गादीचा एक भाग उंच करून बाळाला तिरपे झोपवू नका. हे अनेक ठिकाणी सुचवले जाते, पण त्याने दूध काढणे कमी होत नाही आणि बाळ घसरून अशा स्थितीत जाते जिथे श्वास अडतो. झोपेत बाळ पाठीवर, सपाट गादीवर — हा नियम इथेही तसाच राहतो.

बाळाला पोटावर झोपवू नका. पोटावर झोपल्याने रिफ्लक्स थोडा कमी होतो हे खरे, पण त्याबदल्यात होणारा धोका कितीतरी मोठा आहे.

डॉक्टरांनी सांगितल्याशिवाय दूध घट्ट करण्यासाठी त्यात तांदळाची पेज, साबुदाणा किंवा इतर काही मिसळू नका. सहा महिन्यांच्या आत बाळाला दुधाशिवाय काहीही देऊ नये, आणि घट्ट दूध जास्त कॅलरी देते पण पोषण नाही.

आम्ल कमी करणारी औषधे स्वतःच्या मनाने आणू नका. औषधाच्या दुकानात 'ओकारीसाठी' म्हणून काहीही मिळते, पण नुसते दूध काढणाऱ्या बाळाला या औषधांचा उपयोग होत नाही आणि जंतुसंसर्गाची शक्यता वाढते.

लगेच डॉक्टरांकडे — धोक्याची लक्षणे

खालच्या यादीतले काहीही दिसले तर वाट पाहू नका. यांतली काही म्हणजे दूध काढणे नसून वेगळाच प्रश्न असतो.

विशेषतः जोरात उडणारी उलटी — विशेषतः तीन ते सहा आठवड्यांच्या बाळात, प्रत्येक वेळी, आणि बाळ नंतर लगेच भुकेले — ही तातडीने तपासायची गोष्ट आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमच्या बाळाची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.