लसीकरणाचा तक्ता: कोणत्या वयात कोणती लस, आणि ती मोफत कुठे मिळते

रांगेत उभे असताना कोणी सांगितले नाही ते

आरोग्य केंद्रात गर्दी असते, रांग लांब असते, आणि नंबर आला की दोन मिनिटांत काम होते. दोन इंजेक्शने, तोंडात दोन थेंब, कार्डावर एक शिक्का, आणि पुढचा नंबर.

घरी आल्यावर कार्डावरची अक्षरे वाचली जातात — पेंटा, एफआयपीव्ही, पीसीव्ही, बीओपीव्ही — आणि त्यांतले काहीच कळत नाही. कोणती लस दिली, ती कशापासून वाचवते, आणि पुढची कधी, हे विचारायला त्या गर्दीत वेळच नसतो.

म्हणून हे पान संपूर्ण वेळापत्रक एका जागी देते — कोणत्या वयात काय, ते कशापासून वाचवते, कोणत्या लसी मोफत आणि कोणत्या पैसे देऊन, आणि उशीर झाला तर काय करायचे.

शासकीय वेळापत्रक — पैसे न देता मिळणाऱ्या लसी

खालच्या सगळ्या लसी सरकारच्या सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रमात येतात आणि त्या शासकीय रुग्णालयात, प्राथमिक आरोग्य केंद्रात, उपकेंद्रात आणि अंगणवाडीत मोफत मिळतात.

आठवड्यातला ठरावीक दिवस लसीकरणाचा असतो — बहुतेक ठिकाणी बुधवार किंवा शनिवार. जवळच्या केंद्रात एकदा विचारून तो दिवस लक्षात ठेवा.

काही लसी सगळ्या जिल्ह्यांत नसतात. जपानी मेंदूज्वराची लस फक्त काही जिल्ह्यांत दिली जाते, आणि कार्यक्रमात वेळोवेळी बदल होतात. म्हणून केंद्रात आपल्या जिल्ह्याचे वेळापत्रक विचारून घ्या.

हा तक्ता छापून फ्रिजवर लावा

खालचा तक्ता एका A4 कागदावर छापता येतो. बाळाचे नाव आणि जन्म तारीख लिहायला जागा आहे, आणि प्रत्येक लसीपुढे तारीख लिहिण्यासाठी रकाना.

आईसाठीच्या लसी विसरू नका

लसीकरण फक्त बाळाचे नाही. गरोदरपणात आईला धनुर्वात आणि घटसर्पापासून वाचवणारी लस — टीडी — दोन डोसमध्ये दिली जाते, आणि आधीच्या गरोदरपणात घेतली असेल तर एक बूस्टर.

ही लस आईचे तर संरक्षण करतेच, पण त्याहून महत्त्वाचे — तयार झालेली प्रतिकारशक्ती वारेतून बाळाकडे जाते आणि जन्मानंतरचे पहिले काही आठवडे बाळाला वाचवते. नवजात बाळाला होणारा धनुर्वात हा एकेकाळी मोठ्या प्रमाणात मृत्यू घडवणारा आजार होता, आणि तो या एका लसीमुळे जवळपास संपला.

ही लस शासकीय आरोग्य केंद्रात मोफत मिळते आणि गरोदरपणाच्या नोंदणीबरोबरच सुरू होते. मातृत्व कार्डावर तिची नोंद असते.

पेंटा, एफआयपीव्ही, पीसीव्ही — या नावांचा अर्थ

पेंटाव्हॅलेंट म्हणजे 'पाच मिळून एक'. एका इंजेक्शनात घटसर्प, डांग्या खोकला, धनुर्वात, यकृतदाह बी आणि हिब — या पाचांचे संरक्षण येते. पूर्वी यासाठी वेगवेगळी इंजेक्शने द्यावी लागत; आता एकच पुरते.

पोलिओसाठी दोन प्रकार वापरले जातात. बीओपीव्ही म्हणजे तोंडात घातले जाणारे थेंब, आणि एफआयपीव्ही म्हणजे त्वचेत टोचले जाणारे इंजेक्शन. दोन्ही एकत्र दिल्याने संरक्षण जास्त पक्के होते, म्हणून एकाऐवजी दुसरे असे चालत नाही.

पीसीव्ही म्हणजे न्यूमोकॉकल लस — न्यूमोनिया आणि मेंदूज्वर करणाऱ्या जंतूपासून वाचवते. लहान मुलांच्या मृत्यूचे न्यूमोनिया हे मोठे कारण आहे आणि ही लस आता संपूर्ण देशात मोफत मिळते. एमआर म्हणजे गोवर आणि रुबेला एकत्र.

रोटा ही लस तोंडाने दिली जाते आणि ती लहान मुलांच्या जुलाबांपासून वाचवते. जुलाबामुळे होणारे मृत्यू भारतात मोठ्या संख्येने होत होते, आणि ही लस आल्यानंतर त्यात लक्षणीय घट झाली.

आणि अ जीवनसत्त्व ही लस नाही — तोंडात घातला जाणारा थेंब आहे. तो नऊ महिन्यांपासून सुरू होऊन पाच वर्षांपर्यंत दर सहा महिन्यांनी दिला जातो, आणि तो दृष्टी आणि प्रतिकारशक्ती दोन्हीसाठी महत्त्वाचा आहे. लसी घेऊन झाल्या म्हणून हे थेंब वगळू नका; ते वेगळे आहेत आणि पाच वर्षांपर्यंत चालू राहतात.

जादाच्या लसी — पैसे देऊन घ्यायच्या

खालच्या लसी शासकीय कार्यक्रमात नाहीत, पण खासगी डॉक्टर त्या सुचवतात. त्या उपयोगी आहेत, पण शासकीय वेळापत्रक पूर्ण करणे हे नेहमी पहिले प्राधान्य.

खर्च लक्षणीय असतो. परवडत नसेल तर डॉक्टरांना स्पष्ट सांगा — ते कोणती जास्त महत्त्वाची हे सांगू शकतात, आणि यादीतल्या सगळ्या एकदम घ्यायची गरज नसते.

कार्ड, आणि केंद्रात नेण्याच्या गोष्टी

लसीकरण कार्ड हा सर्वात महत्त्वाचा कागद आहे आणि तो हरवला की पुन्हा तयार करता येत नाही. दर वेळी सोबत न्या, आणि घरी आल्यावर त्याचा फोटो काढून ठेवा.

हे कार्ड पुढे शाळेच्या प्रवेशाच्या वेळीही मागितले जाते, आणि परदेशी जायचे असेल तर तेव्हाही. म्हणून बाळ मोठे झाल्यावरही ते फेकून देऊ नका.

केंद्रात जाताना: कार्ड, बाळाला पाजायची सोय, बदलायचे कपडे आणि डायपर, आणि पाण्याची बाटली. सैल कपडे घाला — मांडी उघडी करता येईल असे. आणि रांगेत बराच वेळ जाऊ शकतो, म्हणून बाळ भुकेले नसेल अशी वेळ निवडा.

टोचताना बाळाला कडेवर घ्या आणि शक्य असेल तर लगेच पाजा. मांडीवर बसलेले, आईने धरलेले बाळ कमी रडते, आणि हे सिद्ध झालेले आहे. टेबलावर आडवे झोपवण्याऐवजी कडेवर घ्यायला सांगा.

घरी आल्यावर कार्डावर पुढच्या भेटीची तारीख लिहा आणि ती फोनच्या कॅलेंडरवरही टाका. 'पुढच्या महिन्यात' असे लक्षात ठेवले की ते चुकते, आणि लसीकरणात सर्वात जास्त डोस याच कारणाने राहून जातात.

एखादा डोस चुकला तर — पुन्हा सुरुवातीपासून नाही

सर्वात मोठी भीती हीच असते: 'आता उशीर झाला, पुन्हा पहिल्यापासून सुरू करावे लागेल का?' उत्तर नाही असे आहे.

राहिलेला डोस पुढच्या भेटीत घेतला की मालिका तिथूनच पुढे चालू राहते. कोणतीही लस पुन्हा पहिल्यापासून द्यावी लागत नाही. हे सांगणे गरजेचे आहे, कारण याच भीतीने अनेक कुटुंबे लाजेने केंद्रात जातच नाहीत.

म्हणून उशीर झाला असेल तर कार्ड घेऊन केंद्रात जा आणि जे राहिले ते सांगा. तिथले कर्मचारी पुढचे वेळापत्रक ठरवून देतील. लस उशिरा दिली तरी ती काम करते; न दिलेली लस मात्र काहीच करत नाही.

आणि साधी सर्दी किंवा हलका ताप हे लस पुढे ढकलण्याचे कारण सहसा नसते. निर्णय केंद्रातल्या कर्मचाऱ्यांचा — बाळाला दाखवा आणि त्यांना ठरवू द्या.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: शासकीय आणि खासगी लसींत फरक असतो का? — शासकीय कार्यक्रमातल्या लसी त्याच दर्जाच्या असतात आणि त्यांची साठवणूक तापमान नियंत्रित पद्धतीने केली जाते. मोफत आहे म्हणून कमी दर्जाची असे नाही.

प्रश्न: एका दिवशी तीन-चार लसी दिल्या तर चालते का? — हो. एकत्र दिलेल्या लसींनी प्रतिक्रिया वाढत नाही आणि परिणामही कमी होत नाही. वेगवेगळ्या दिवशी नेल्याने बाळाला जास्त वेळा सुई टोचावी लागते.

प्रश्न: जन्म रुग्णालयात झाला नसेल तर बीसीजी कधी? — शक्य तितक्या लवकर, आणि एक वर्षाच्या आत केव्हाही देता येते. जवळच्या आरोग्य केंद्रात जाऊन विचारा.

प्रश्न: कार्ड हरवले तर? — ज्या केंद्रात लसी घेतल्या तिथे नोंद असते. तिथे जाऊन विचारा आणि नवीन कार्ड करून घ्या. म्हणूनच कार्डाचा फोटो काढून ठेवायला सांगितले आहे.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. वेळापत्रकात वेळोवेळी बदल होतात, म्हणून जवळच्या आरोग्य केंद्रात आपल्या जिल्ह्याचे चालू वेळापत्रक विचारून घ्या.