लसीनंतरचा ताप आणि सूज: काय सामान्य आहे, आणि कधी काळजी करायची

रात्री अकरा वाजता मांडीला हात लावून पाहिले तेव्हा

सकाळी केंद्रात गेलात, दोन इंजेक्शने झाली, दिवसभर काही वाटले नाही. रात्री बाळ नेहमीपेक्षा जास्त रडायला लागते, मांडी गरम लागते आणि तिथे टणक गाठ हाताला येते. आणि मग तो प्रश्न — हे नेहमीचेच आहे की काहीतरी बिघडले आहे?

बहुतांश वेळा हे नेहमीचेच असते. लस दिल्यावर शरीर प्रतिक्रिया देते, आणि दिसणारी प्रतिक्रिया म्हणजे ती लस काम करते आहे याची खूण. पण 'नेहमीचे' या शब्दाला मर्यादा आहेत, आणि त्या मर्यादा नेमक्या माहीत असणे हाच या पानाचा उद्देश आहे.

अडचण अशी की केंद्रात 'ताप येईल, औषध द्या' एवढेच सांगितले जाते. किती ताप, कधीपासून, किती दिवस, आणि कोणता ताप वेगळा — हे सांगायला तिथे वेळ नसतो, आणि नेमके तेच रात्री लागते.

खालचा पहिला तक्ता काय दिसेल आणि किती दिवस राहील ते सांगतो. शेवटचा तक्ता सकाळपर्यंत थांबता येणार नाही अशी लक्षणे सांगतो. मधले भाग का आणि काय करायचे ते सांगतात.

सामान्य प्रतिक्रिया — कधी सुरू होतात, किती दिवस राहतात

या यादीतले काहीही दिसले तर घाबरण्याचे कारण नाही. दहापैकी सहा-सात बाळांना यांतले काहीतरी होते.

एक गोष्ट लक्षात ठेवा — प्रतिक्रिया अजिबात आली नाही म्हणजे लस लागली नाही असे नाही. काही बाळांना काहीच होत नाही आणि त्यांचे संरक्षण तेवढेच पक्के असते.

गाठ हाताला लागली तर ती चोळू नका आणि दाबू नका. ती आपोआप विरघळते, फक्त आठवडा-दोन आठवडे लागतात.

एका दिवशी दोन-तीन इंजेक्शने दिली असतील तर कोणत्या पायाला काय दिले ते कार्डावर लिहून ठेवा. रात्री एकच मांडी जास्त सुजलेली दिसली की कोणत्या लसीची प्रतिक्रिया आहे हे सांगता येते, आणि पुढच्या भेटीत ते उपयोगी पडते.

ताप का येतो — तो शरीर काम करत असल्याची खूण आहे

लस म्हणजे रोगजंतूचा निष्प्रभ केलेला किंवा मेलेला अंश. शरीर तो ओळखते, त्याविरुद्ध लढायची तयारी करते, आणि त्या तयारीचाच एक भाग म्हणून तापमान थोडे वाढवते. म्हणजे ताप हा लसीचा दुष्परिणाम नसून प्रतिकारशक्ती तयार होण्याची प्रक्रिया आहे.

गोवर-रुबेलाची लस वेगळी वागते. ती दिल्यावर लगेच नाही, तर पाच ते बारा दिवसांनी ताप येतो आणि अंगावर बारीक पुरळ उठते. एवढ्या उशिरा आलेल्या तापाचा लसीशी संबंध असेल हे लक्षात न आल्यामुळे अनेक पालक घाबरतात.

बहुतेक तापांना केवळ पॅरासिटामॉल पुरते. डोस वजनाप्रमाणे ठरवायचा — वयाप्रमाणे नाही. केंद्रात असतानाच तो एकदा विचारून घ्या आणि लसीकरण कार्डाच्या मागे लिहून ठेवा.

लस देण्याआधीच 'ताप येऊ नये म्हणून' औषध देऊ नका. आधी दिलेल्या तापाच्या औषधाने प्रतिकारशक्ती थोडी कमी तयार होते असे अभ्यास सांगतात. ताप आल्यावर द्या, आधी नको.

खरोखर काय उपयोगी पडते, आणि काय करू नये

टोचलेल्या जागी थंड फडके — बर्फ नाही, फ्रिजमधले पाणी नाही; नळाच्या पाण्याने भिजवून पिळलेले स्वच्छ फडके काही मिनिटे ठेवा. सूज आणि ठणका दोन्ही कमी होतात. मांडी थोडी हलवत राहिली — पाय हळू दुमडणे, सरळ करणे — तर गाठ लवकर विरघळते.

दूध वारंवार पाजा. बाळ त्या दिवशी कमी पिते, त्यामुळे एकावेळी जास्त पाजण्याऐवजी थोडे थोडे अनेकदा. अंगावर पितेय तर ते सर्वात चांगले — आधार आणि पाणी दोन्ही एकत्र मिळते.

जे करू नये: टोचलेल्या जागी हळद, तेल, बाम, गरम शेक किंवा घरगुती लेप लावू नका. सुई गेलेल्या जागी जंतू जाण्याचा धोका असतो. जागा चोळू नका. आणि तापाचे औषध ठरलेल्या डोसपेक्षा जास्त किंवा जास्त वेळा देऊ नका — पॅरासिटामॉलचा अतिरेक यकृतावर परिणाम करतो.

बाळाला त्या दिवशी जास्त धरून ठेवा, कांगारू पद्धतीने छातीशी घ्या, आणि नेहमीचा दिनक्रम फार बदलू नका. वेदनेवर स्पर्श हेच लहान बाळाचे सर्वात परिणामकारक औषध आहे, आणि त्याचा कोणताही दुष्परिणाम नाही.

दुसऱ्या दिवशी सूज तशीच असेल तर घाबरू नका — तक्त्यातली मुदत दोन ते तीन दिवस आहे. सूज पसरत जाते आहे का, हेच पाहायचे. जागा पेनाने हलकी खूण करून ठेवली तर वाढते आहे की नाही हे नजरेने ठरवावे लागत नाही.

पुढच्या भेटीत काय सांगायचे

या वेळी जे झाले ते पुढच्या वेळी उपयोगी पडते, पण फक्त सांगितले तरच. लसीकरण कार्डाच्या मागे दोन ओळी लिहून ठेवा — कोणत्या लसीनंतर, किती ताप, किती दिवस, आणि काही वेगळे झाले का.

पुढच्या भेटीत हे न विचारताच सांगा. मागच्या वेळी १०२ ताप आला होता, किंवा तीन तास सलग रडणे झाले होते, हे कळले की केंद्रातले कर्मचारी वेगळी काळजी घेतात — कधी टोचल्यावर थोडा वेळ थांबवून घेतात, कधी तापाचे औषध हातात देऊन पाठवतात.

आणि घरात सगळ्यांना एकच गोष्ट सांगून ठेवा: लसीनंतर ताप आला तर घाबरण्याचे कारण नाही, पण तो किती आहे हे थर्मामीटरने मोजायचे. 'कपाळ गरम लागते' यावरून १०० आणि १०३ यांतला फरक कोणालाच सांगता येत नाही, आणि इथे तोच फरक निर्णय बदलतो.

बीसीजीच्या जागी होणारी जखम — ती चूक नाही

जन्मानंतर डाव्या दंडावर दिलेल्या बीसीजी लसीच्या जागी दोन ते चार आठवड्यांनी एक लहान गाठ येते, मग तिथे पू भरलेला फोड होतो, तो फुटतो, आणि जागा काही आठवडे ओली राहते. शेवटी तिथे कायमचा गोल व्रण राहतो.

ही अपेक्षित प्रक्रिया आहे, जंतुसंसर्ग नाही. हा व्रण म्हणजेच लस लागल्याची खूण, आणि तोच आयुष्यभर राहतो. जखम कोरडी ठेवा, स्वच्छ फडक्याने टिपा, आणि तेच पुरे — मलम लावू नका, पट्टी बांधू नका, पू पिळून काढू नका.

काळजी करण्यासारखे तेव्हा जेव्हा फोड खूप मोठा होतो, काखेतली गाठ सुजून दुखते, किंवा जखम तीन-चार महिन्यांनंतरही भरत नाही. यांपैकी काही असेल तर केंद्रात दाखवा.

उलट प्रश्नही विचारला जातो — व्रणच उमटला नाही तर? काही बाळांमध्ये तो अंधुक राहतो किंवा दिसतच नाही. याचा अर्थ लस वाया गेली असे नाही, आणि म्हणून ती पुन्हा द्यायची गरजही सहसा नसते. शंका असेल तर केंद्रात दाखवा; तेच ठरवतील.

सकाळपर्यंत थांबता येणार नाही अशी लक्षणे

आत्तापर्यंतचे सगळे सामान्य प्रतिक्रियांबद्दल होते. आता उलट बाजू — यांतले काहीही दिसले तर वाट पाहू नका.

यांतली बहुतेक अतिशय दुर्मीळ आहेत. पण दुर्मीळ म्हणजे कधीच नाही असे नाही, आणि म्हणून ती ओळखता येणे गरजेचे आहे.

जाताना लसीकरण कार्ड सोबत न्या. कोणती लस, कधी दिली आणि कोणत्या बॅचची हे कार्डावर असते, आणि तपासणाऱ्या डॉक्टरांना ते लागते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: ताप आला नाही म्हणजे लस लागली नाही का? — असे मुळीच नाही. प्रतिक्रिया येणे किंवा न येणे यावरून लस काम करते की नाही हे ठरत नाही. काही बाळांना काहीच होत नाही आणि त्यांचे संरक्षण पूर्ण असते.

प्रश्न: सर्दी-खोकला असताना लस देता येते का? — साधी सर्दी, हलका खोकला किंवा किरकोळ ताप हे लस पुढे ढकलण्याचे कारण सहसा नसते. निर्णय केंद्रातल्या कर्मचाऱ्यांचा — बाळाला दाखवा आणि त्यांना ठरवू द्या.

प्रश्न: एका दिवशी तीन-चार इंजेक्शने दिली तर जास्त त्रास होईल का? — नाही. एकत्र दिलेल्या लसींनी प्रतिक्रिया वाढत नाही, आणि वेगवेगळ्या दिवशी नेल्याने बाळाला जास्त वेळा सुई टोचावी लागते.

प्रश्न: लस दिल्यावर आंघोळ घालायची का? — हो, नेहमीसारखी. टोचलेली जागा जोरात चोळू नका एवढेच. बीसीजीची जखम फुटलेली असेल तर तेवढी जागा कोरडी ठेवा.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमच्या बाळाची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.