नवजात बाळाला कावीळ: कधी सामान्य, कधी उपचार लागतात

तिसरा दिवस — चेहऱ्यावर पिवळेपणा दिसतो

बाळ घरी आणल्यावर दुसऱ्या-तिसऱ्या दिवशी कोणीतरी म्हणते, 'डोळे जरा पिवळे दिसतायत ना?' खिडकीजवळ नेऊन पाहिले की खरेच वाटते, आणि मग सगळ्या घराची झोप उडते.

आधी एक दिलासा: पूर्ण दिवस भरून जन्मलेल्या दहापैकी जवळपास सहा बाळांना पहिल्या आठवड्यात कावीळ दिसते. वेळेआधी जन्मलेल्या बाळांत हे प्रमाण आणखी जास्त. यांतल्या बहुतेकांना काहीही उपचार लागत नाहीत.

पण 'बहुतेक' म्हणजे सगळे नाही, आणि कावीळ ज्या थोड्या बाळांत वाढते त्यांच्यात ती लवकर ओळखणे खूप महत्त्वाचे असते. म्हणून हे पान 'घाबरू नका' असे सांगून थांबत नाही — कशाकडे नेमके पाहायचे ते सांगते.

आणखी एक अडचण भारतात नेहमीची आहे: आता प्रसूतीनंतर दोन दिवसांत घरी पाठवले जाते, आणि कावीळ सर्वाधिक वाढते ती तिसऱ्या-चौथ्या दिवशी — म्हणजे बाळ घरी असताना. रुग्णालयातून बाहेर पडताना 'सगळे नॉर्मल' सांगितले गेले असले तरी पुढचे दोन-तीन दिवस पाहणे ही घरच्यांची जबाबदारी असते.

म्हणून घरी येताना एक गोष्ट विचारून घ्या — 'पुन्हा कधी दाखवायचे?' बहुतेक ठिकाणी तिसऱ्या ते पाचव्या दिवशी एक तपासणी सांगितली जाते. ती चुकवू नका; कावीळचा पूर्ण आलेख त्याच दिवसांत ठरतो.

कावीळ का होते — एका सामान्य बदलाचा परिणाम

गर्भात असताना बाळाला जास्त लाल पेशी लागतात, कारण आईच्या रक्तातून मिळणारा प्राणवायू मर्यादित असतो. जन्मानंतर बाळ स्वतः श्वास घ्यायला लागते आणि त्या जादा पेशींची गरज संपते. त्या तुटायला लागतात.

पेशी तुटल्यावर बिलिरुबिन नावाचा पिवळा पदार्थ तयार होतो. तो यकृतात जाऊन प्रक्रिया होऊन शौचावाटे बाहेर पडतो. नवजात बाळाचे यकृत अजून पूर्ण सक्षम नसते, त्यामुळे काही दिवस बिलिरुबिन साठते आणि त्वचेला-डोळ्यांना पिवळा रंग येतो.

म्हणजे ही 'शारीरिक कावीळ' कोणत्याही आजारामुळे होत नाही. यकृत जसजसे कामाला लागते तसतशी ती आपोआप उतरते — साधारण दुसऱ्या आठवड्यात.

बिलिरुबिन बाहेर पडायचा मार्ग शौच आहे. त्यामुळे बाळ जेवढे जास्त पिते, तेवढे जास्त शौचास होते आणि तेवढी कावीळ लवकर उतरते. या एका वाक्यात पुढच्या सगळ्या उपचारांचे मूळ आहे.

वेळच महत्त्वाची — कधी आली हेच अर्धे उत्तर

पालक 'किती पिवळे आहे' यावर लक्ष देतात; डॉक्टर 'कोणत्या दिवशी आले' यावर. कारण सुरुवातीची वेळ कारण सांगते.

पिवळेपणा शरीरावर वरून खाली पसरतो — आधी चेहरा, मग छाती, मग पोट, शेवटी हात-पाय आणि तळवे. तळपाय पिवळे दिसले तर बिलिरुबिन बरेच वाढले आहे असे समजावे आणि त्याच दिवशी तपासून घ्यावे.

पाहायची पद्धत: दिवसाच्या नैसर्गिक उजेडात, खिडकीजवळ. बोटाने नाकावर किंवा छातीवर हलका दाब देऊन सोडा — दाबलेली जागा क्षणभर पांढरी होते; ती पिवळी दिसली तर कावीळ आहे. ट्यूबलाइटच्या उजेडात हा अंदाज चुकतो.

दिवसातून एकदा, ठरलेल्या वेळी, ठरलेल्या खिडकीजवळ पाहा. वेगवेगळ्या उजेडात वेगवेगळ्या वेळी पाहिले की 'काल कमी होते की जास्त' हे कधीच ठरत नाही, आणि नेमका तोच बदल महत्त्वाचा असतो.

फोनवर काढलेल्या फोटोवरून ठरवू नका. कॅमेरा रंग आपोआप दुरुस्त करतो आणि पिवळेपणा कमी-जास्त दाखवतो. डॉक्टरांना पाठवायचा असेल तर पाठवा, पण निर्णय त्यावर घेऊ नका.

तपासणी कशी करतात — डोळ्यांनी पाहणे पुरत नाही

पिवळेपणा किती आहे हे नजरेने ठरवता येत नाही — विशेषतः सावळ्या त्वचेवर तो उशिरा दिसतो. म्हणून अंदाजावर अवलंबून राहू नका.

पहिली पद्धत म्हणजे कपाळावर किंवा छातीवर लावायचे उपकरण, जे त्वचेतून बिलिरुबिनचा अंदाज देते. सुई लागत नाही, काही सेकंदांत आकडा मिळतो. अनेक रुग्णालयांत आणि मोठ्या आरोग्य केंद्रांत हे उपलब्ध असते.

त्या आकड्याने शंका आली तर टाचेतून रक्ताचा थेंब घेऊन खरी पातळी मोजतात. उपचार करायचा की नाही हा निर्णय याच आकड्यावर घेतला जातो.

फक्त आकडा पुरत नाही — बाळाचे वय तासांमध्ये आणि ते वेळेआधी जन्मले होते का, हेही पाहिले जाते. चोवीस तासांच्या बाळासाठी जो आकडा उपचार मागतो, तोच आकडा चार दिवसांच्या बाळासाठी सामान्य असू शकतो. म्हणून घरात इतर कोणाच्या बाळाच्या आकड्याशी तुलना करू नका.

उपचार — फोटोथेरपी, आणि दूध पाजत राहणे

बिलिरुबिन ठरावीक पातळीच्या वर गेले तर फोटोथेरपी दिली जाते. बाळाला निळसर दिव्यांखाली ठेवतात; डोळ्यांवर पट्टी बांधलेली असते आणि अंगावर फक्त डायपर असतो. तो प्रकाश त्वचेतल्या बिलिरुबिनचे रूप बदलतो, जेणेकरून यकृताची वाट न पाहता ते शरीराबाहेर पडते.

फोटोथेरपी वेदनादायक नाही. बाळ त्रास न होता झोपते आणि पाजायला बाहेर काढता येते. साधारण एक ते तीन दिवसांत काम होते.

याच काळात वारंवार पाजणे — दिवसाला आठ ते बारा वेळा — हा उपचाराचा तेवढाच महत्त्वाचा भाग आहे. जास्त दूध म्हणजे जास्त शौच, आणि बिलिरुबिन शौचावाटेच बाहेर जाते.

फार क्वचित, पातळी खूप जास्त असेल किंवा वेगाने चढत असेल, तर रक्त बदलण्याची प्रक्रिया करावी लागते. ही आता दुर्मीळ आहे, कारण कावीळ लवकर ओळखली गेली की तिथवर पोहोचतच नाही.

आणि एक गोष्ट स्पष्ट — बाळाला उन्हात ठेवणे हा फोटोथेरपीला पर्याय नाही. खिडकीतून येणारे ऊन पुरेसे नसते, आणि उघड्या उन्हात ठेवल्याने बाळ भाजते किंवा शरीराचे तापमान धोकादायकरीत्या बदलते. जुन्या पिढीत हा सल्ला रूढ आहे, पण तो सोडून द्यावा.

घरी आणून वापरता येणारी फोटोथेरपीची पेटी किंवा गादी काही ठिकाणी भाड्याने मिळते. ती डॉक्टरांनी सांगितली असेल तरच घ्या, आणि घेतल्यावरही ठरलेल्या दिवशी रक्ततपासणी करून घ्या — दिवा चालू आहे म्हणजे पातळी उतरते आहे असे गृहीत धरता येत नाही.

घरी काय पाहत राहायचे

पहिल्या आठवड्यात मोजायच्या तीनच गोष्टी आहेत, आणि त्या तिन्ही घरी मोजता येतात.

पहिली — दिवसाला किती वेळा पाजले. पहिल्या आठवड्यात आठ ते बारा वेळा. रात्री तीन-चार तासांहून जास्त झोपू देऊ नका; उठवून पाजा. बाळ शांत झोपते म्हणजे सगळे ठीक आहे असे नाही — कावीळ वाढलेली बाळे जास्त झोपतात, कमी नाही.

दुसरी — किती ओले डायपर. पहिल्या दिवशी एक, दुसऱ्या दिवशी दोन, आणि पाचव्या दिवसापासून दिवसाला सहा किंवा जास्त. यापेक्षा कमी म्हणजे दूध कमी पडते आहे, आणि दूध कमी पडणे कावीळ वाढवते.

तिसरी — शौचाचा रंग. पहिल्या दोन दिवसांत काळसर-हिरवा चिकट, मग हिरवट, आणि चौथ्या-पाचव्या दिवसापर्यंत मोहरीसारखा पिवळा. रंग बदलणे म्हणजे बिलिरुबिन बाहेर पडते आहे. पाचव्या दिवसानंतरही शौच काळसर राहिला किंवा पांढरट झाला तर लगेच दाखवा.

या तीन गोष्टी एका कागदावर लिहून ठेवा. डॉक्टर नेमके हेच विचारतात, आणि आठवणीवर उत्तर दिले की ते अंदाजच राहते.

लगेच डॉक्टरांकडे — यांतले एक जरी दिसले तरी

सामान्य कावीळ आणि लक्ष द्यायची कावीळ यांतला फरक बहुतेकदा बाळाच्या एकंदर वागण्यात दिसतो — किती पिवळे आहे यात नाही.

यांतले काहीही दिसले तर तपासणीसाठी वाट पाहू नका.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: कावीळ असताना अंगावर पाजणे थांबवावे का? — जवळपास कधीच नाही. उलट जास्त वेळा पाजणे हाच उपचाराचा भाग आहे. फार क्वचित प्रसंगी डॉक्टर काही तासांसाठी थांबवायला सांगू शकतात; ते त्यांनी सांगितल्याशिवाय स्वतःहून करू नका.

प्रश्न: बाळाला उन्हात ठेवू का? — नको. खिडकीतले ऊन बिलिरुबिन उतरवण्याइतके नसते, आणि उघड्या उन्हात बाळ भाजू शकते किंवा त्याचे तापमान धोकादायकरीत्या बदलू शकते. उपचार लागत असेल तर तो फोटोथेरपीनेच होतो.

प्रश्न: आईचा रक्तगट वेगळा असेल तर? — आईचा रक्तगट ओ असेल किंवा आरएच निगेटिव्ह असेल तर कावीळ लवकर आणि जास्त होऊ शकते. रुग्णालयाला हे माहीत असते आणि ते बाळावर विशेष लक्ष ठेवतात. प्रसूतीपूर्व नोंदी सोबत ठेवा.

प्रश्न: अंगावर पिणाऱ्या बाळांची कावीळ जास्त दिवस राहते का? — काही बाळांमध्ये सौम्य कावीळ दोन-तीन आठवडे टिकते आणि बाळ नीट पिते, वजन वाढते, शौच पिवळे असते. हे सहसा निरुपद्रवी असते, पण चौदा दिवसांनंतरही कावीळ असेल तर एकदा तपासून घ्या — गृहीत धरू नका.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमच्या बाळाची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.