बाळ पालथे पडायला लागते: कधी, आणि त्या दिवसापासून घर कसे बदलते

पलंगाच्या कडेला एक क्षण

बाळ चार महिन्यांचे. पलंगावर मधोमध ठेवले, पाठीवर, आजूबाजूला उशा. तुम्ही स्वयंपाकघरात दोन मिनिटे गेलात. परत आलात तेव्हा ते कडेला, पालथे, आणि डोके बाहेर लोंबकळत.

हे जवळपास प्रत्येक घरात एकदा घडते, आणि ते घडते याचे कारण एकच — पालथे पडणे ही अशी पहिली गोष्ट आहे जी बाळ काहीही पूर्वसूचना न देता करते. काल जमत नव्हते, आज जमते.

म्हणून हा टप्पा दोन भागांचा आहे. एक — बाळ कधी पालथे पडते आणि त्यात किती फरक चालतो. दोन — ज्या दिवशी ते पहिल्यांदा वळते त्या दिवसापासून घरात काय बदलावे लागते. दुसरा भाग पहिल्याइतकाच महत्त्वाचा आहे आणि त्याबद्दल कोणी सांगत नाही.

आणि पहिल्यांदा वळल्याचे कोणीच पाहत नाही, हेही खरे आहे. ते बहुतेकदा एकटे असताना घडते आणि घरी परत आल्यावर कळते. त्यामुळे 'माझ्या बाळाने अजून वळून दाखवले नाही' याचा अर्थ ते वळत नाही असा नसतो — पाहणारे कोणी नव्हते एवढाच असतो.

बाळ कधी पालथे पडते

साधारण क्रम असा — आधी पोटावरून पाठीवर, नंतर पाठीवरून पोटावर. दुसरे जास्त कठीण असते कारण त्याला मान आणि खांद्याची जास्त ताकद लागते.

पण हा क्रम प्रत्येक बाळात पाळला जातोच असे नाही. काही बाळे उलट्या क्रमाने करतात, काही एका आठवड्यात दोन्ही शिकतात, आणि काही महिनाभर एका बाजूलाच वळत राहतात.

खालचा तक्ता वयाची श्रेणी सांगतो, एक ठरावीक वय नाही. श्रेणीच खरी आहे — 'चार महिन्यांला पालथे पडलेच पाहिजे' असे कोणतेही पुस्तक सांगत नाही.

फरक खूप मोठा आहे — पण कधी डॉक्टरांना सांगायचे

वेळेआधी जन्मलेल्या बाळांचे टप्पे मोजताना दुरुस्त वय वापरा. आठ आठवडे आधी जन्मलेले सहा महिन्यांचे बाळ प्रत्यक्षात चार महिन्यांचे धरायचे. हे एक गणित न केल्यामुळे अनेक कुटुंबे विनाकारण काळजी करतात.

आणखी एक — बाळ किती वेळ पोटावर घालवते यावर हा टप्पा बराच अवलंबून असतो. दिवसभर पाळण्यात, कडेवर किंवा गादीवर पाठीवर ठेवलेल्या बाळाला वळायला लागणारी ताकद तयार व्हायला जास्त वेळ लागतो. हा विकासाचा प्रश्न नाही, संधीचा आहे.

खालच्या यादीतले काही दिसले तर मात्र पुढच्या तपासणीची वाट न पाहता सांगा. यांतले कोणतेही एक म्हणजे 'काहीतरी गंभीर' असे नाही — पण ते तपासून घेण्यासारखे आहे.

वळायला लागण्याचा दिवस हाच पडायचाही दिवस

पहिल्यांदा वळल्याचा आनंद साजरा करण्याआधी घरातून एक फेरी मारा. आतापर्यंत 'बाळ जिथे ठेवले तिथेच राहते' या गृहीतकावर घर चालत होते; ते गृहीतक आजपासून संपले.

सर्वात जास्त पडण्याच्या घटना पलंगावरून आणि दिवाणावरून होतात, आणि जवळपास प्रत्येक वेळी 'मी फक्त एक मिनिट बाजूला गेले होते' असेच झालेले असते. उशा लावून ठेवणे उपयोगाचे नाही — बाळ त्यांच्यावरून वळते.

खालचा तक्ता एकदा वाचून घरात बदल करा. हे एकदाच करायचे काम आहे आणि पुढचे वर्षभर उपयोगी पडते.

झोपेत पालथे पडले तर परत वळवायचे का

झोपवताना नेहमी पाठीवरच झोपवा — हा नियम पहिल्या वर्षभर तसाच राहतो आणि तो बदलत नाही.

पण एकदा बाळ स्वतःहून दोन्ही बाजूंनी वळायला लागले की झोपेत ते पालथे झाले तर सतत परत वळवत बसायची गरज नाही. स्वतः वळू शकणारे बाळ श्वास अडला तर स्वतः डोके फिरवू शकते.

अट एवढीच — पाळणा किंवा गादी पूर्ण सपाट आणि रिकामी असावी. उशी नाही, दुपटे नाही, मऊ खेळणी नाहीत, बाजूला गुंडाळलेले पांघरूण नाही. आणि झोपवायला सुरुवात नेहमी पाठीवरूनच.

बाळ फक्त एकाच बाजूने वळू शकत असेल — म्हणजे पाठीवरून पोटावर जाते पण परत येत नाही — तर मात्र रात्री पाहत राहा आणि पालथे दिसले की परत वळवा. दोन्ही बाजूंनी वळायला यायला काही आठवडे लागतात आणि तोवर ही काळजी घ्यावी लागते.

गादी मऊ असेल तर ती बदला. हाताने दाबल्यावर खोलगट होणारी गादी, फोमचा जाड बिछाना, किंवा पालकांच्या गादीवर बाळ — तिन्ही धोक्याचे. घट्ट गादी आणि त्यावर एक घट्ट बसणारी चादर, एवढेच पुरे.

वळायला मदत करणाऱ्या गोष्टी

पोटावर वेळ — हीच एकमेव खरी गोष्ट आहे. जन्मापासून सुरू करता येते. सुरुवातीला दिवसातून तीन-चार वेळा एक-दोन मिनिटे, आणि हळूहळू वाढवत न्या. बाळ रडले तर उचला; पण दुसऱ्या वेळी पुन्हा ठेवा.

पोटावर ठेवल्यावर बाळ रडते म्हणून अनेक घरांत हे बंदच पडते. त्यावर उपाय — तुम्ही पाठीवर झोपा आणि बाळाला छातीवर पोटावर ठेवा. तुमचा चेहरा दिसतो, त्यामुळे बाळ जास्त वेळ टिकते आणि मानेची ताकद तेवढीच तयार होते.

बाजूला थोडे दूर एक खेळणे ठेवा — रंगीत, आवाज करणारे. बाळाला ते हवे असते आणि त्याच ओढीने ते कुशीवर कलंडते. खेळणे इतके दूर नको की ते हार मानेल.

कपडे मोकळे ठेवा. घट्ट कपडे, जाड स्वेटर, आणि विशेषतः घट्ट गुंडाळलेले दुपटे हालचालच होऊ देत नाहीत. दुपटे गुंडाळणे झोपेपुरते ठेवा, आणि बाळ वळायला लागले की ते पूर्ण बंद करा — गुंडाळलेल्या स्थितीत वळलेले बाळ हात सोडवू शकत नाही.

जमिनीवर वेळ वाढवा. वॉकर, बाउन्सर, झोळा, कार सीट — या सगळ्यांत बाळ बांधलेले असते आणि स्नायू वापरले जात नाहीत. दिवसातला जास्तीत जास्त वेळ स्वच्छ सतरंजीवर मोकळे, हेच सर्वात चांगले.

झोळ्याचा वापर आपल्याकडे खूप होतो आणि तो बाळाला शांत करतो हे खरे. पण झोळ्यात बाळ पाठीच्या पोकळीत वाकून पडलेले असते आणि हातपाय वापरता येत नाहीत. झोपेपुरता ठेवा; जागे असताना खाली सतरंजीवर.

आणि तुलना बंद करा. एका बाळाची तुलना दुसऱ्याशी करण्याऐवजी त्याच बाळाची मागच्या महिन्याशी करा. गेल्या महिन्यात मान उचलत नव्हते, आता उचलते — तेच खरे मोजमाप.

मालिशीबद्दल एक शब्द

आपल्याकडे रोजची मालिश हा जन्मापासूनचा भाग आहे, आणि ती चांगली आहे — स्पर्श, आराम, आणि दोघांमधला वेळ. पण मालिशीने बाळ लवकर वळायला किंवा चालायला लागते असे नाही, आणि मालिश करणाऱ्या बाईने 'हाडे बसवली' म्हणून टप्पे लवकर येत नाहीत.

जोर लावून हातपाय ओढणे, पाठीचा कणा ताणणे, बाळाला उलटे धरून झटकणे — या कृती काही ठिकाणी अजूनही केल्या जातात आणि त्या धोकादायक आहेत. सौम्य, बाळाला आवडेल एवढाच दाब — तेवढेच पुरे.

मालिशीनंतर बाळाला थोडा वेळ पोटावर ठेवा. तेल लावलेले, कपडे नसलेले बाळ सहज हालचाल करते, आणि हाच पोटावरचा वेळ खरोखर स्नायू तयार करतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: बाळ पलंगावरून पडले, आता काय करायचे? — बाळाला उचलून शांत करा आणि पुढचे चोवीस तास लक्ष ठेवा. बेशुद्ध झाले, सतत उलट्या होत आहेत, विचित्र रडत आहे, नीट पीत नाही, हातपाय एका बाजूने हलवत नाही, किंवा नाका-कानातून काही येत आहे — यांपैकी काहीही दिसले तर लगेच रुग्णालयात. पाळण्याच्या उंचीवरून पडलेली बहुतेक बाळे ठीक असतात, पण शंका असेल तर दाखवा.

प्रश्न: माझे बाळ पाच महिन्यांचे झाले आणि वळतच नाही — काळजी करू का? — सहा महिन्यांपर्यंत श्रेणी उघडी आहे. पोटावर किती वेळ जातो ते आधी पाहा; बहुतेक वेळा तेच कारण असते. सहा महिन्यांनंतरही काहीच हालचाल नसेल तर डॉक्टरांना सांगा.

प्रश्न: दुपटे किती दिवस गुंडाळायचे? — बाळ कुशीवर कलंडायला लागले की थांबवा, साधारण तीन-चार महिन्यांच्या आसपास. गुंडाळलेल्या स्थितीत पालथे पडलेले बाळ स्वतःला सोडवू शकत नाही आणि तेच धोकादायक आहे.

प्रश्न: वळायला लागल्यावर वॉकरमध्ये ठेवू का? — नको. वॉकर चालायला मदत करत नाही, उलट पडण्याचे आणि भाजण्याचे अपघात त्यातून होतात. अनेक देशांत तो विकायलाच बंदी आहे. त्याऐवजी जमिनीवर मोकळा वेळ द्या.