बसणे, रांगणे, चालणे: तीन टप्पे आणि त्यांची खरी वयोमर्यादा

कुटुंबाच्या ग्रुपवर आलेला एक व्हिडिओ

चुलत भावाचे बाळ दहा महिन्यांचे आणि ते व्हिडिओत चालते आहे. तुमचे तेवढ्याच वयाचे बाळ अजून धरून उभेही राहत नाही. ग्रुपवर 'वाह' आणि टाळ्यांचे संदेश येत राहतात आणि तुमच्या पोटात खड्डा पडतो.

इथे एक गोष्ट स्पष्ट करून घेऊ — दहा महिन्यांला चालणारे बाळ आणि सोळा महिन्यांला चालणारे बाळ, दोन्ही पूर्णपणे सामान्य आहेत. आणि पुढे शाळेत त्यांच्यात कोणताही फरक दिसत नाही.

अडचण अशी की सगळे लक्षात ठेवतात एकच आकडा — 'बारा महिन्यांला चालते'. तो सरासरीचा आकडा आहे, सीमारेषा नाही. सरासरी म्हणजे निम्मी बाळे त्याआधी आणि निम्मी नंतर.

तिन्ही टप्पे एका नजरेत

खालचा तक्ता श्रेणी देतो. एका ठरावीक महिन्याऐवजी श्रेणी वाचायची सवय लावून घ्या — तेच खरे चित्र आहे.

एक गोष्ट लक्षात ठेवा: टप्प्यांचा क्रम बहुतेक वेळा पाळला जातो, पण त्यांतले अंतर प्रत्येक बाळात वेगळे असते. आधार धरून उभे राहणे आणि पहिले पाऊल यांच्यात काही बाळांना दोन आठवडे लागतात, काहींना तीन महिने.

वेळेआधी जन्मलेल्या बाळांसाठी दुरुस्त वय वापरा — जन्माच्या तारखेपासून नाही, अपेक्षित तारखेपासून मोजा. हे दोन वर्षांपर्यंत लागू राहते.

बसणे — पहिला मोठा बदल

बसता येऊ लागले की बाळाचे जग बदलते. आतापर्यंत ते फक्त वर छताकडे किंवा शेजारी पाहत होते; आता त्याला अख्खी खोली दिसते आणि दोन्ही हात मोकळे मिळतात.

आधी आधार देऊन बसते, मग हात पुढे टेकवून त्रिकोणासारखे बसते, आणि शेवटी हात मोकळे ठेवून. या तिन्ही अवस्थांना मिळून काही आठवडे ते काही महिने लागतात.

मदत करण्यासाठी: जमिनीवर बाळाच्या भोवती उशा ठेवा आणि समोर खेळणी ठेवा — पुढे झुकून उचलण्याच्या हालचालीनेच पाठीचे स्नायू तयार होतात. बाळाला जबरदस्तीने बसवून ठेवू नका आणि बसण्याच्या खुर्चीत तासन्‌तास ठेवू नका.

घरात 'लवकर बसवले की लवकर बसते' असे सांगितले जाते आणि तीन महिन्यांच्या बाळाला उशांत रोवून ठेवले जाते. त्याचा उपयोग नाही. मान आणि पाठीचे स्नायू तयार झाल्याशिवाय बसणे येत नाही, आणि ते स्नायू पोटावरच्या वेळेतून तयार होतात — उशांतून नाही.

बसता येऊ लागले की जमिनीवरचे सगळे बाळाच्या हाताशी येते. लहान वस्तू — नाणी, बटणे, शेंगदाणे, केसांच्या पिना — गिळल्या जाण्याचा धोका इथून सुरू होतो. रोज एकदा जमिनीच्या पातळीवर बसून खोली न्याहाळा; उभे राहून जे दिसत नाही ते तिथून दिसते.

रांगणे — काही बाळे रांगतच नाहीत

रांगणे हा एकमेव टप्पा आहे जो पूर्णपणे वगळला तरी चालतो. काही बाळे कधीच पारंपरिक पद्धतीने रांगत नाहीत आणि थेट उभे राहून चालायला लागतात. हे सामान्य आहे.

महत्त्वाचे हे आहे की बाळ स्वतःहून जागा बदलते का — कसेही. पद्धत कोणतीही चालेल; हालचाल असणे मात्र आवश्यक आहे.

खालचा तक्ता वेगवेगळ्या पद्धती दाखवतो. यांतली तुमच्या बाळाची पद्धत सापडली तर काळजीचे कारण नाही.

चालणे — मर्यादा अठरा महिन्यांपर्यंत जाते

पहिल्या वाढदिवसाला बाळ चालले नाही तर घरात चर्चा सुरू होते. पण खरी सीमारेषा बारा महिने नाही — अठरा महिने आहे. त्याआधी चालणारी सगळी बाळे सामान्य आहेत.

पहिले चालणे ओळखायचे कसे: बाळ पाय फाकवून, हात वर उचलून, झोकांड्या खात दोन-चार पावले टाकते आणि बसकण मारते. हे 'नीट चालणे' दिसत नाही आणि तसे दिसण्याची अपेक्षाही नाही — पुढचे सहा महिने त्यातच जातात.

अठरा महिन्यांनंतरही बाळ अजिबात चालत नसेल, किंवा दहा-अकरा महिन्यांचे बाळ आधार धरून उभेही राहत नसेल, तर डॉक्टरांना सांगा. तसेच पायांच्या हालचालीत स्पष्ट फरक असेल — एक पाय दुसऱ्यापेक्षा कमी वापरते, किंवा टाच कधीच जमिनीला टेकवत नाही — तर ते तपासून घ्या.

चालायला लागल्यावर पडणे हा भाग आहे, चूक नाही. दिवसातून वीस वेळा बसकण मारते आणि परत उठते — तसेच शिकते. पडू नये म्हणून सतत हात धरून ठेवला तर तोल सांभाळायला शिकायला उशीर होतो. जमीन मोकळी करा, कडा बोथट करा, आणि पडू द्या.

आणि चालायला लागलेल्या दिवसापासून घर पुन्हा एकदा तपासा — आता उंची वाढली आहे. ओट्यावरचे, टेबलावरचे, खिडकीच्या कठड्यावरचे सगळे हाताशी येते. गरम पाण्याची बादली, इस्त्री, कुकरची नळी, औषधांचा डबा — या सगळ्यांची जागा आजच बदला.

वॉकर नको — खरोखर उपयोगी हे आहे

प्रसूती रुग्णालयाबाहेरच्या दुकानात वॉकर मांडलेला असतो आणि आजी-आजोबा तो पहिली भेट म्हणून घेऊन येतात. तो नाकारणे अवघड जाते, पण नाकारण्यासारखा आहे.

कारणे तीन. एक — वॉकरमुळे बाळ लवकर चालत नाही; उलट काही अभ्यासांत उशिराच चालते, कारण उभे राहायला आणि तोल सांभाळायला लागणारे स्नायू वापरलेच जात नाहीत. दोन — वॉकरमधले बाळ खूप वेगाने पळते, आणि जिना, बादली, गरम भांडे, दरवाजा — सगळे अचानक हाताशी येतात. तीन — त्यात बाळ चुकीच्या पद्धतीने पायाच्या चवड्यांवर उभे राहते.

त्याऐवजी खरोखर काय उपयोगी पडते: जमिनीवर मोकळा वेळ. दिवसाचा जास्तीत जास्त वेळ स्वच्छ सतरंजीवर, बांधलेल्या खुर्चीत नाही. उभे राहायला धरता येईल असे स्थिर फर्निचर — कमी उंचीचा दिवाण, भिंतीला लावलेले खण. आणि ढकलत चालवायची गाडी — पण ती जड आणि स्थिर असावी, नाहीतर ती पुढे सरकते आणि बाळ पडते.

घरात अनवाणी चालू द्या. पायाचे तळवे जमिनीला टेकले की तोल सांभाळणे लवकर जमते. बाहेर जाताना मऊ तळाचे, वाकणारे बूट — बाळाच्या पायाला घट्ट आधार देणारे जड बूट नकोत.

घरातल्या तुलनेला काय उत्तर द्यायचे

एकत्र कुटुंबात प्रत्येक टप्प्यावर चार माणसांचे चार सल्ले येतात, आणि त्यांतले बहुतेक 'आमच्या वेळी असे नव्हते' या वाक्याने सुरू होतात. ते सल्ले प्रेमातून येतात, पण त्यांनी घरातल्या नव्या आईवडिलांची झोप उडते.

उत्तर वादाचे नको, माहितीचे असावे. 'डॉक्टरांनी सांगितले आहे की अठरा महिन्यांपर्यंत सामान्य आहे' हे एक वाक्य बहुतेक चर्चा तिथेच थांबवते. आणि पुढच्या तपासणीला घरातल्या मोठ्यांपैकी कोणालातरी सोबत न्या — डॉक्टरांच्या तोंडून ऐकलेले वाक्य घरात जास्त वजन ठेवते.

अंगणवाडीत होणाऱ्या नियमित तपासणीचाही उपयोग होतो. तिथे वजन, उंची आणि टप्पे नोंदवले जातात, आणि ती नोंद कागदावर असते. आकडे दिसले की तुलना आपोआप थांबते.

आणि सर्वात महत्त्वाचे — तुलना ज्या मुलाशी होते ते नेमके किती महिन्यांचे आहे हे विचारा. 'दोन्ही सारखीच आहेत' असे म्हटले जाते तेव्हा त्यांच्यात चार-पाच महिन्यांचा फरक असतो, आणि या वयात चार महिने म्हणजे खूप मोठा काळ.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: माझे बाळ चौदा महिन्यांचे झाले आणि चालत नाही — काळजी करू का? — अठरा महिन्यांपर्यंत श्रेणी उघडी आहे. बाळ आधार धरून उभे राहते, फर्निचर धरून सरकते, आणि इतर बाबतीत ठीक आहे, तर वाट पाहा. अठरा महिन्यांनंतरही चालत नसेल तर तपासणी करून घ्या.

प्रश्न: बाळ चवड्यांवर चालते — हे बरोबर आहे का? — नवीन चालायला लागलेली अनेक बाळे काही महिने असे चालतात आणि ते आपोआप सुटते. सहा महिन्यांहून जास्त काळ फक्त चवड्यांवरच चालत असेल, किंवा टाच जमिनीला टेकवताच येत नसेल, तर डॉक्टरांना दाखवा.

प्रश्न: बाळाचे पाय वाकडे दिसतात — काही करायला हवे का? — दोन वर्षांपर्यंत पाय थोडे धनुष्याकृती दिसणे सामान्य आहे आणि ते आपोआप सरळ होतात. एकच पाय वाकडा असेल, किंवा वाकडेपणा वाढत असेल, तर मात्र दाखवा.

प्रश्न: टप्पे उशिरा येण्याचे सर्वात सामान्य कारण काय? — निरोगी बाळांमध्ये संधीचा अभाव. दिवसभर कडेवर, पाळण्यात किंवा बांधलेल्या खुर्चीत असलेल्या बाळाला स्नायू वापरायला जागाच मिळत नाही. जमिनीवरचा वेळ हे सर्वात स्वस्त आणि सर्वात परिणामकारक साधन आहे.