मूल जेवत नाही: ताटासमोरची रोजची लढाई

रात्री साडेआठ, गार झालेले ताट

जेवण सुरू होऊन दोन तास झाले. तीन घास गेले. आई मागे मागे फिरते, आजी दुसरीकडून समजावते, आणि शेवटी मोबाइल लावला जातो.

हे रोज होते आणि रोज तेच वाटते — 'हा काहीच खात नाही.'

पण बहुतेक घरांत खरी अडचण मुलाची भूक नसते. ती ताटावर कोण काय ठरवते, यात असते — आणि तेच बदलले की बरेच काही सुटते.

एका वर्षानंतर प्रत्यक्षात काय होते

पहिल्या वर्षात बाळाचे वजन तिपटीने वाढते. दुसऱ्या वर्षात ते फार कमी वाढते. वाढ मंदावली की भूकही कमी होते — हे शरीराचे गणित आहे, हट्ट नाही.

त्याच वेळी मूल चालायला, बोलायला आणि नाही म्हणायला शिकते. जगात त्याच्या ताब्यात फार थोड्या गोष्टी असतात, आणि तोंड उघडायचे की नाही ही त्यांतली एक — म्हणून तीच लढाईची जागा होते.

आणि नवीन पदार्थ नाकारणे हा या वयाचा स्वभाव आहे. एखादा पदार्थ स्वीकारायला दहा-पंधरा वेळा समोर यावा लागतो. दोनदा नाकारला म्हणून 'याला आवडत नाही' असे ठरवले जाते, आणि तो पदार्थ घरातून कायमचा जातो.

ताटावर कोण काय ठरवते

हा या पानावरचा सर्वात उपयोगी भाग आहे, आणि तो एका वाक्यात सांगता येतो — काय, कधी आणि कुठे हे पालक ठरवतात; किती आणि खायचे की नाही हे मूल ठरवते.

ही विभागणी पाळली की भांडण संपते, कारण भांडण नेहमी सीमारेषा ओलांडल्यामुळे होते. मूल किती खाईल हे ठरवायचा प्रयत्न आपण केला की ते तेवढ्याच जोरात मागे ढकलते.

आणि हे विश्वासाचे काम आहे. निरोगी मूल दिवसागणिक कमी-जास्त खाते, पण आठवड्याच्या हिशोबात ते बरोबर खाते. एका जेवणाकडे पाहू नका; आठवड्याकडे पाहा.

जबरदस्ती आणि स्क्रीन उलट का पडतात

जबरदस्तीने भरवल्याने त्या वेळी घास जातो, पण मूल जेवणाशी दबाव जोडायला शिकते. आणि दबाव जोडला गेलेली गोष्ट माणूस टाळतो — तेच पुढची वर्षे चालते.

बक्षिसाचेही तसेच. 'भाजी संपव, मग चॉकलेट' — यातून मूल शिकते की भाजी ही सहन करायची गोष्ट आहे आणि चॉकलेट ही मिळवायची. दोन्ही पदार्थांबद्दलचे मत यातून पक्के होते.

स्क्रीन लावून भरवणे सर्वात सोपे आणि सर्वात महाग. मूल किती खाल्ले हे लक्षातच घेत नाही, आणि पोट भरल्याची जाणीव तयार होत नाही. ती जाणीवच पुढे वजन आटोक्यात ठेवते, म्हणून हे नुकसान लांबचे असते.

आणि मागे मागे फिरून भरवणे — घरभर, गॅलरीत, शेजारी. यातून जेवणाला वेळ आणि जागा उरत नाही, आणि 'जेवण म्हणजे बसून खाणे' हे मूल कधीच शिकत नाही.

घरातले इतर लोक आणि जेवण

एकत्र कुटुंबात जेवणाची लढाई दुप्पट कठीण होते, कारण नियम एका माणसाने ठरवून चालत नाहीत.

आईने ताट उचलले आणि आजीने पाठोपाठ खाऊ दिला, की मूल शिकते की न जेवूनही पोट भरते. मग पुढच्या वेळी ते जेवत नाही — आणि दोष आईवर येतो.

म्हणून नियम मुलासमोर नाही, आधी ठरवा. आणि दोन-तीनच नियम ठेवा — जेवणाची वेळ, मधल्या वेळेत फक्त पाणी, आणि अर्ध्या तासात ताट उचलायचे. दहा नियम सांगितले तर एकही पाळला जात नाही.

आणि घरातल्या मोठ्यांची काळजी खरी आहे हे मान्य करा. 'मूल उपाशी राहील' ही भीती त्यांच्या पिढीत खरी होती. वाढीचा तक्ता दाखवा — आकडे दिसले की चर्चा थांबते.

मूल तक्रार करत असेल की 'आजी भरवते, तू का नाही' — तर तेही ठीक. कोणीतरी भरवले तरी चालेल; अट एवढीच की मागे मागे फिरून, स्क्रीन लावून किंवा जबरदस्तीने नको.

ताटावर खरोखर काम करणाऱ्या गोष्टी

वेळा ठरवा. दिवसातून तीन जेवणे आणि दोन-तीन वेळा खाऊ, आणि मधल्या वेळात फक्त पाणी. सतत काहीतरी हातात दिले तर जेवणाच्या वेळी भूकच नसते — आणि हेच सर्वात सामान्य कारण आहे.

दूध मोजा. वर्षानंतर दिवसाला दोन-अडीच वाटीहून जास्त दूध देणारे मूल इतर अन्न खात नाही. आपल्याकडे दूध जास्त देणे चांगले मानले जाते, आणि तेच अनेक घरांत खरे कारण असते.

सगळ्यांबरोबर बसवा. एकट्याने भरवण्यापेक्षा घरातले सगळे जेवत असताना मूल जास्त खाते — नक्कल हाच या वयातला शिकण्याचा मार्ग आहे.

स्वतःच्या हाताने खाऊ द्या, आणि घाण होऊ द्या. भरवण्याची घाई केली की मूल कधीच स्वतःहून खात नाही.

नवीन पदार्थ ओळखीच्या पदार्थाबरोबर, थोडासा, आणि दबावाशिवाय ताटात ठेवा. खाल्ला नाही तरी काही बोलू नका — फक्त पुढच्या आठवड्यात पुन्हा ठेवा. दहा-पंधरा वेळा लागतात.

आणि जेवण अर्ध्या तासात संपवा. त्यापुढे ओढून धरले तर दोघांचाही राग येतो आणि पुढच्या वेळेचा तिटकारा वाढतो. ताट उचला, काही बोलू नका, आणि पुढच्या ठरलेल्या वेळेपर्यंत दुसरे काही देऊ नका.

किती खावे याची खरी अपेक्षा

पालकांच्या डोक्यातला 'एवढे खायला हवे' हा आकडा बहुतेक वेळा मोठ्या माणसाच्या ताटावरून आलेला असतो, आणि तोच निम्मी काळजी तयार करतो.

ढोबळ माप — एक ते तीन वर्षांच्या मुलाच्या एका जेवणाचा घास मोठ्या माणसाच्या साधारण एक चतुर्थांश असतो. प्रत्येक पदार्थाचा एक चमचा प्रति वर्ष वय — म्हणजे दोन वर्षांच्या मुलाला भाताचे दोन चमचे — एवढ्यावर सुरुवात करा आणि मागितले तर वाढवा.

आणि दिवसागणिक फरक मोठा असतो. एक दिवस भरपूर, दुसऱ्या दिवशी जवळपास काहीच — दोन्ही सामान्य. वाढीच्या टप्प्यांत भूक अचानक वाढते आणि मध्ये मंदावते.

म्हणून एका जेवणाचा हिशोब ठेवू नका. आठवडाभर काय गेले ते पाहा — त्यात धान्य, डाळ, भाजी-फळ, दूध-दही आणि थोडे तेल-तूप आले असेल तर चित्र ठीक आहे.

आणि सर्वात विश्वासार्ह माप ताटात नाही — वाढीच्या तक्त्यात आहे. मूल स्वतःच्या रेषेवर वाढत असेल आणि खेळकर असेल, तर ते पुरेसे खाते आहे.

हा नुसता हट्ट नसतो तेव्हा

बहुतेक 'जेवत नाही' ही वागणुकीची गोष्ट असते आणि ती वरच्या बदलांनी सुटते. पण काही गोष्टी वैद्यकीय कारणाकडे बोट दाखवतात.

यांतले काहीही दिसले तर वाट पाहू नका — इथे बदल आहाराचे नाही, तपासणीचे आहेत.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: भूक वाढवणारी सिरप द्यावी का? — डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय नको. त्यांचा फायदा सिद्ध झालेला नाही आणि काहींत स्टेरॉइड किंवा जीवनसत्त्वांचे जास्त प्रमाण असते.

प्रश्न: जेवण चुकवले तर उपाशी राहील का? — निरोगी मूल स्वतःला उपाशी ठेवत नाही. एक जेवण चुकले तर पुढच्या वेळी जास्त खाते. मधल्या वेळात खाऊ दिला नाही, एवढेच पाहा.

प्रश्न: जंताचे औषध द्यावे का? — एका वर्षानंतर दर सहा महिन्यांनी दिले जाते आणि ते शाळांतून व अंगणवाडीतून मोफत मिळते. डॉक्टरांना विचारून घ्या.

प्रश्न: फक्त वरण-भात खातो, भाजी अजिबात नाही — काय करावे? — वरण-भात वाईट नाही. भाजी बारीक चिरून त्यातच मिसळा, पण लपवून नाही — दिसू द्या आणि नाव सांगा. आणि दर आठवड्याला थोडीशी ताटात ठेवत राहा, न बोलता.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.