बाळाचे वजन वाढत नाही: खरे कारण आणि खरे उपाय

तराजूवर बाळ, बाहेर आजी

केंद्रात वजन झाले आणि आकडा सांगितला गेला. बाहेर आल्यावर लगेच तुलना सुरू होते — 'शेजारच्या मुलाचे याच वयात यापेक्षा जास्त होते', 'हा फार बारीक आहे', 'दूध पुरत नसेल'.

बाळाच्या वाढीबद्दलची जवळपास सगळी काळजी अशा तुलनेतून येते, आणि तुलना हे मोजमाप नाही. दोन बाळांची उंची, आनुवंशिकता, जन्माचे वजन आणि आहार वेगळे असतात.

खरे मोजमाप एकच — तुमचे बाळ स्वतःच्या रेषेवर वाढते आहे का. आणि ते ठरवायला एक आकडा पुरत नाही; काही महिन्यांचे आकडे लागतात.

वाढ प्रत्यक्षात कशी मोजली जाते

केंद्रात फक्त वजनच नाही, आणखीही गोष्टी मोजल्या जातात आणि त्या एकत्र पाहिल्या जातात.

मातृ-बाल संरक्षण कार्डावर हे सगळे नोंदवले जाते आणि तक्त्यावर ठिपके जोडून रेषा काढली जाते. ती रेषा वर जात असेल — सरासरीच्या खाली असली तरी — तर सहसा काळजीचे कारण नाही.

म्हणून दर महिन्याला वजन करून घ्या आणि कार्ड सांभाळा. एका वेळचा आकडा काहीच सांगत नाही; रेषा सगळे सांगते.

हे कधी खरी अडचण असते

काळजी करण्यासारखे तेव्हा — वजन सलग दोन-तीन महिने वाढतच नाही, किंवा उतरते. वाढीची रेषा तक्त्यावर खाली घसरते आणि दोन रेषा ओलांडते. उंची वाढणेही थांबते.

आणि त्याबरोबर बाळाच्या वागण्यात बदल — खेळत नाही, गळून गेलेले वाटते, ओले डायपर कमी होतात, वारंवार आजारी पडते, किंवा टप्पे मागे पडतात.

यांपैकी काही असेल तर तपासणी लागते. बहुतेक वेळा कारण सोपे आणि सुटणारे असते.

वजन न वाढण्यामागची खरी कारणे

पहिले आणि सर्वात सामान्य — पुरेसे अन्न न मिळणे. लहान बाळात पकड चुकीची असणे; मोठ्या मुलात जेवणाच्या वेळी दूध जास्त आणि अन्न कमी. दिवसाला दोन-अडीच वाटीहून जास्त दूध पिणारे मूल इतर अन्न खात नाही, आणि हे भारतात फार सामान्य आहे.

दुसरे — वारंवार आजारपण. दर महिन्याला जुलाब किंवा सर्दी झाली की मूल खात नाही आणि जे खाल्ले ते वापरले जात नाही. जंतांचा त्रासही याच गटात येतो; एका वर्षानंतर दर सहा महिन्यांनी जंताचे औषध देणे हे राष्ट्रीय कार्यक्रमात आहे आणि ते मोफत मिळते.

तिसरे — रक्त कमी असणे. लोहाची कमतरता भूक कमी करते, आणि भूक कमी झाली की लोह आणखी कमी होते. हे तपासणीने कळते आणि गोळ्यांनी सुधारते.

चौथे — वैद्यकीय कारणे: दुधाची ॲलर्जी, अन्न शोषले न जाणे, हृदयाचा किंवा मूत्रपिंडाचा त्रास. ही दुर्मीळ आहेत, पण तपासणीत ती वगळली जातात.

खरोखर उपयोगी: दाट, वारंवार, आणि धीर

मूल थोडेच खाते हे बदलणे कठीण. म्हणून जे खाते ते जास्त पोषक करणे — हा सर्वात परिणामकारक मार्ग.

आणि वारंवार द्या. लहान पोटात एका वेळी जास्त मावत नाही, म्हणून तीन मोठ्या जेवणांऐवजी पाच-सहा वेळा थोडे थोडे.

जबरदस्ती करू नका. भरवण्यासाठी टीव्ही लावणे, फिरवत नेणे, धाक दाखवणे — यांनी त्या वेळी घास जातो, पण जेवणाचा तिटकारा तयार होतो आणि तो वर्षानुवर्षे राहतो.

जेवणाची वेळ कशी असावी

मूल किती खाते हे बऱ्याच अंशी जेवण कसे दिले जाते यावर ठरते, आणि हा भाग बदलणे सर्वात सोपा आहे.

वेळा ठरवा. दिवसातून तीन जेवणे आणि दोन-तीन वेळा खाऊ, आणि त्यांच्यामध्ये फक्त पाणी. सतत काहीतरी हातात दिले तर जेवणाच्या वेळी भूकच नसते.

मुलाला सगळ्यांबरोबर बसवा. एकट्याने भरवण्यापेक्षा घरातले सगळे जेवत असताना मूल जास्त खाते — नक्कल हाच त्या वयातला शिकण्याचा मार्ग आहे.

स्वतःच्या हाताने खाऊ द्या. आठ-नऊ महिन्यांपासून मूल स्वतः उचलून खायला लागते. घाण होते, वेळ जातो, आणि तेवढेच शिकवतेही. भरवण्याची घाई केली की मूल कधीच स्वतःहून खात नाही.

स्क्रीन बंद. मोबाइल लावून भरवलेले मूल किती खाल्ले हे लक्षातच घेत नाही, आणि पोट भरल्याची जाणीव तयार होत नाही. ही सवय मोडणे पुढे फार कठीण जाते.

आणि जेवण अर्ध्या तासात संपवा. त्यापुढे ओढून धरले तर दोघांचाही राग येतो आणि पुढच्या वेळेचा तिटकारा वाढतो.

टाळायचे शॉर्टकट

भूक वाढवणारी सिरप — औषधाच्या दुकानात सहज मिळतात आणि सर्रास दिली जातात. त्यांचा फायदा सिद्ध झालेला नाही आणि काहींमध्ये स्टेरॉइड किंवा जीवनसत्त्वांचे जास्त प्रमाण असते. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय देऊ नका.

जास्त दूध देणे — सर्वात सामान्य आणि सर्वात उलट परिणाम करणारी गोष्ट. दूध पोट भरते आणि लोह शोषण्यात अडथळा आणते, म्हणून जास्त दूध देणारे मूल आणखी बारीक होते. वर्षानंतर दिवसाला दोन वाट्या पुरे.

बाजारातले 'हेल्थ ड्रिंक' पावडर — त्यात मुख्यतः साखर असते. त्यापेक्षा घरचे तूप, शेंगदाणे, दही आणि अंडे स्वस्त आणि जास्त पोषक.

आणि जबरदस्तीने भरवणे. एका वेळी जास्त भरवल्याने वजन वाढत नाही; उलट मूल जेवणाला घाबरते आणि पुढच्या वेळी अजून कमी खाते.

अंगणवाडी आणि शासकीय मदत

वजन वाढत नसेल तर सर्वात जवळचा आणि सर्वात कमी वापरला जाणारा मार्ग अंगणवाडी आहे.

तिथे दर महिन्याला वजन आणि उंची मोजली जाते आणि कार्डावर नोंदवली जाते. ही नोंद मोफत असते आणि तीच वाढीची रेषा तयार करते — जी आपल्याला हवी असते.

एकात्मिक बालविकास सेवा योजनेतून सहा महिने ते सहा वर्षे वयाच्या मुलांना पूरक आहार मिळतो, आणि गरोदर व स्तनदा मातांनाही. अनेक कुटुंबे हे 'गरिबांसाठी आहे' असे समजून टाळतात; ते सगळ्यांसाठी आहे.

वजन खूप कमी असेल तर बालविकास केंद्रात किंवा पोषण पुनर्वसन केंद्रात पाठवले जाते. तिथे काही आठवडे विशेष आहार आणि देखरेख असते, आणि ती मोफत असते. हे सुचवले गेले तर नकार देऊ नका — तिथे सुधारणा वेगाने होते.

आणि लोहाच्या आणि जीवनसत्त्व अ च्या मात्रा, जंताचे औषध, आणि लसी — या सगळ्या इथेच मोफत मिळतात. वजनाचा प्रश्न असेल तर या तिन्ही चालू आहेत ना, हे आधी तपासा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: माझे बाळ बारीक आहे पण खेळकर आहे — काळजी करू का? — वाढीची रेषा वर जात असेल, टप्पे वेळेवर येत असतील आणि मूल खेळकर असेल तर सहसा नाही. काही मुले नैसर्गिकरीत्या बारीक असतात.

प्रश्न: जंताचे औषध कधीपासून द्यायचे? — एका वर्षानंतर, आणि नंतर दर सहा महिन्यांनी. हे शाळांमधून आणि अंगणवाडीतून मोफत दिले जाते. डॉक्टरांना विचारून घ्या.

प्रश्न: दात येताना वजन थांबते का? — काही दिवस मूल कमी खाते आणि वजन थांबल्यासारखे वाटते. काही दिवसांचा खंड सामान्य आहे; महिनोन्‌महिने थांबणे नाही.

प्रश्न: कोणत्या तपासण्या लागतात? — साधारण रक्तचित्र आणि हिमोग्लोबिन, शौचाची तपासणी, आणि गरजेनुसार थायरॉइड. डॉक्टर मुलाला पाहून ठरवतील.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमच्या बाळाची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.