तापाची फीट: आत्ता काय करायचे, आणि रुग्णालयात कधी निघायचे

आत्ता करायच्या गोष्टी — क्रमाने

मूल आत्ता फीट मध्ये आहे का? तर एवढाच भाग पुरे. का, काय आणि कसे हे सगळे खाली आहे — ते नंतर वाचले तरी चालेल.

या मिनिटाला पाच कृतीच महत्त्वाच्या आहेत. त्यांतली एक आधीच सांगून टाकतो — मुलाच्या तोंडात काहीही घालू नका. चमचा, फडके, बोट, पाणी, औषध, मध, कांदा — काहीही नको. फीट मध्ये मूल जीभ गिळू शकत नाही; तसे होतच नाही.

वेळ पाहणे एवढे महत्त्वाचे का? डॉक्टर पहिला प्रश्न तोच विचारतात. फीट पाहत असताना एक मिनिट दहा मिनिटांसारखे वाटते. घड्याळ पाहिले तरच खरे कळते. पाच मिनिटे ही सीमारेषा आहे — ती ओलांडली की ही थांबेपर्यंत वाट पाहायची गोष्ट राहत नाही, रुग्णालयात निघायची होते.

घरात दुसरे कोणी असेल तर त्यांना काही सेकंद फोनवर चित्रीकरण करायला सांगा. अंग पूर्ण ताठरले की एकाच बाजूला हालचाल होती, डोळे कुठे वळले, ओठ निळसर झाले का — ही माहिती डॉक्टरांना खूप उपयोगी पडते.

तोंडात काहीही नको — हे दुसऱ्यांदा सांगतो आहोत

हे मुद्दाम पुन्हा लिहिले आहे, कारण घरातले सगळ्यात जुने आणि सगळ्यात घातक सल्ले याच एका गोष्टीबद्दल आहेत. चमचा घाला, फडके कोंबा, कांदा वास द्या, चावी हातात द्या, बोट घालून जीभ बाहेर काढा — हे सगळे ऐकायला मिळते, आणि यांतले एकही काम करत नाही.

'जीभ गिळली जाईल' ही भीती चुकीची आहे. जीभ स्नायूंना घट्ट धरून ठेवलेली असते; ती गिळता येत नाही. उलट तोंडात घातलेली वस्तू दात मोडते, हिरडी फाडते, आणि तुटलेला तुकडा श्वासनलिकेत जाऊ शकतो — म्हणजे जी अडचण नव्हती ती आपण तयार करतो.

अंगावर पाणी ओतणे, थंड पाण्यात बुडवणे, गार वाऱ्यात नेणे हेही करू नका. फीट थांबवायला त्याचा उपयोग नाही आणि थंडी वाजून शरीर अधिक ताठरते.

फीट चालू असताना तोंडाने औषध किंवा पाणी देऊ नका. गिळता येत नसताना दिलेले द्रव फुप्फुसात जाते. ताप कमी करायचे औषध फीट थांबल्यावर, मूल पूर्ण शुद्धीवर आल्यावर.

फीट थांबल्यानंतर

बहुतेक तापाच्या फीट दोन-तीन मिनिटांत आपोआप थांबतात. थांबल्यावर मूल गळून पडते, ओळखत नाही, डोळे भिरभिरतात, कधी कधी लघवी होऊन जाते. हे सगळे अपेक्षित आहे — याला 'पोस्ट-इक्टल' अवस्था म्हणतात आणि ती दहा मिनिटांपासून तासभरही राहू शकते.

याच काळात मुलाला कुशीवरच ठेवा. उठवून बसवू नका, पाणी पाजू नका, हलवून जागे करायचा प्रयत्न करू नका. शांतपणे शेजारी बसा आणि श्वास चालू आहे ना एवढे पाहा.

मूल पूर्ण शुद्धीवर आले, तुम्हाला ओळखू लागले की मग तापाचे औषध द्या — पॅरासिटामॉल, वजनाप्रमाणे ठरवलेला डोस. ताप उतरवल्याने पुढची फीट टळते असे नाही, पण मुलाला बरे वाटते.

पहिल्यांदा फीट आली असेल तर त्याच दिवशी डॉक्टरांना दाखवा — फीट थांबली असली तरी. ताप कशामुळे आला हे शोधणे हा त्यामागचा हेतू आहे, फीटवर उपचार करणे नव्हे.

हे तातडीचे आहे — यांतले एक जरी दिसले तरी रुग्णालय

तापाची साधी फीट भीतिदायक दिसते पण धोकादायक नसते. खालच्या यादीतली एखादी गोष्ट दिसली तर मात्र ती साधी फीट राहत नाही — वाट न पाहता निघा.

'थोडा वेळ पाहू' असा विचार यांतल्या कशासाठीही करू नका. रात्र असो, पाऊस असो, अंतर असो — निघा.

तापाची फीट म्हणजे काय — पाहायला भीतिदायक, पण

सहा महिने ते पाच वर्षे वयाच्या मुलांमध्ये ताप झपाट्याने चढला की मेंदूची प्रतिक्रिया म्हणून हे झटके येतात. सुमारे शंभरातल्या तीन ते चार मुलांना आयुष्यात एकदा तरी असा अनुभव येतो. एवढ्या मोठ्या प्रमाणात होणारी गोष्ट दुर्मीळ आजार नसते.

ताप किती आहे यापेक्षा तो किती वेगाने चढला हे कारण असते. म्हणूनच अनेकदा फीट हीच तापाची पहिली खूण ठरते — त्याआधी मूल ठीक दिसत असते आणि घरात कोणाला ताप आहे हेही माहीत नसते.

ही फीट म्हणजे अपस्मार नाही. तापाची फीट आलेल्या शंभरातल्या सुमारे दोन मुलांना पुढे अपस्मार होतो; उरलेली अठ्ठ्याण्णव मुले पूर्ण निरोगी राहतात. फीटमुळे मेंदूला इजा होते, बुद्धी कमी होते, अभ्यासात मागे पडतात — यांपैकी काहीही खरे नाही.

एक गोष्ट मात्र खरी: एकदा फीट आलेल्या मुलांपैकी जवळपास एक तृतीयांश मुलांना पुढच्या एखाद्या तापात पुन्हा येऊ शकते. म्हणून घाबरण्याऐवजी तयारी ठेवावी — काय करायचे हे माहीत असले की दुसऱ्या वेळी तेवढी भीती वाटत नाही.

पुढच्या वेळी ताप आला तर — खरोखर उपयोगी काय

सर्वात प्रामाणिक उत्तर आधी: ताप उतरवत राहिल्याने पुढची फीट टळते याचा पुरावा नाही. दर चार तासांनी औषध देऊन ताप दाबून ठेवणे यासाठी उपयोगाचे नाही. औषध मुलाला बरे वाटावे म्हणून द्यायचे, फीट टाळण्यासाठी नव्हे.

करण्यासारखे हे आहे — घरात पॅरासिटामॉलचा योग्य डोस लिहून ठेवा. वजनाप्रमाणे ठरतो, वयाप्रमाणे नाही, आणि तो एकदा डॉक्टरांकडून विचारून कागदावर लिहून फ्रिजवर लावला की गोंधळात चुकीचा डोस दिला जात नाही.

मुलाला थंड पाण्याने पुसा, गार पाण्याने नाही. कपाळावर आणि काखेत ओले फडके ठेवा, आणि अंगावर कमी कपडे ठेवा. उलट थंडी वाजून कुडकुडायला लागले तर तापमान आणखी चढते.

पाणी पाजत राहा. सहा महिन्यांखालच्या बाळाला फक्त दूध — वारंवार. मोठ्या मुलांना पाणी, ताक, भाताची पेज, नारळपाणी, ओआरएसचे पाणी. तापात शरीरातले पाणी कमी होते आणि तेच मुलाला जास्त गळून टाकते.

आणि घरातल्या सगळ्यांना — आजी, दीर, पाळणाघरातली ताई — काय करायचे ते एकदा सांगून ठेवा. फीट आली तेव्हा घरात कोण होते हे आपल्या हातात नसते, आणि त्या क्षणी सूचना वाचायला वेळ नसतो.

आणखी एक तयारी उपयोगी पडते — जवळचे कोणते रुग्णालय रात्री बालरोगतज्ज्ञ ठेवते हे आधीच शोधून ठेवा. रात्री दोन वाजता ते शोधणे आणि आधीच माहीत असणे यात वीस मिनिटांचा फरक पडतो, आणि इथे वीस मिनिटे मोठी असतात.

मुलाच्या शाळेला आणि पाळणाघराला कागदावर लिहून द्या — मागे फीट आली होती, ताप चढला तर काय करायचे, आणि कोणाला फोन करायचा. तिथले लोक घाबरून चुकीचे उपाय करतात, याचे कारण त्यांना कोणी काही सांगितलेलेच नसते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: फीटमुळे मेंदूला इजा होते का? — तापाची साधी फीट, जी काही मिनिटांत थांबते, तिने मेंदूला इजा होत नाही. पाच मिनिटांहून लांबलेली फीट मात्र लगेच वैद्यकीय मदत मागणारी असते, म्हणूनच वेळ मोजायला सांगितले आहे.

प्रश्न: लस दिल्यावर ताप आला आणि फीट आली — पुढची लस टाळावी का? — नाही. लसीनंतर आलेला ताप हा तापच असतो आणि प्रतिक्रिया तापाला असते, लसीला नाही. डॉक्टरांना ही घटना सांगा; ते पुढच्या वेळी ताप कमी ठेवण्यासाठी काय करायचे ते सुचवतील.

प्रश्न: तपासण्या कराव्या लागतील का? — साध्या तापाच्या फीटला मेंदूचा स्कॅन किंवा ईईजी सहसा लागत नाही. ताप कशामुळे आला ते शोधण्यासाठी लघवी किंवा रक्ताची तपासणी सांगितली जाऊ शकते. डॉक्टर मुलाला पाहून ठरवतील.

प्रश्न: दुसऱ्यांदा फीट आली तर पुन्हा रुग्णालयात न्यावे लागते का? — पहिल्यांदा जरूर. नंतरचे झटके नेहमीसारखे — दोन-तीन मिनिटांत थांबणारे, मूल नंतर सावरणारे — असतील तर डॉक्टरांनी दिलेल्या सूचनांप्रमाणे घरीच सांभाळता येते. वरच्या तक्त्यातली एखादी गोष्ट दिसली तर मात्र नेहमीच रुग्णालय.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमच्या मुलाला पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.