मुलांना लघवीचा संसर्ग: फक्त ताप हेच एकमेव लक्षण असू शकते

फक्त ताप होता — म्हणूनच हे चुकते

बहुतेक तापांना कारण दिसते. सर्दी असते, खोकला असतो, जुलाब असतात, कान दुखतो. लघवीच्या संसर्गात यांतले काहीच नसते — फक्त ताप, आणि मूल नेहमीपेक्षा जास्त गळून गेलेले.

दोन वर्षांखालच्या मुलांमध्ये तर लक्षणे आणखी अस्पष्ट असतात. नीट न पिणे, वारंवार उलटी, चिडचिड, वजन न वाढणे — यांतले काहीही लघवीच्या संसर्गामुळे असू शकते, आणि यांपैकी कशातही लघवीचा उल्लेखही नाही.

म्हणून एक साधा नियम पाळा — दोन वर्षांखालच्या मुलाला कारण न सापडणारा ताप दोन दिवस टिकला, तर लघवीची तपासणी करून घ्या. डॉक्टरांना 'बाकी काही लक्षण नाही' हे स्पष्ट सांगा; तेच त्यांना ही तपासणी सुचवायला लावते.

हे लवकर ओळखणे का महत्त्वाचे — वेळेवर उपचार न झालेला संसर्ग वर चढून मूत्रपिंडापर्यंत जाऊ शकतो, आणि तिथे झालेली इजा कायम राहते. वेळेवर औषध सुरू झाले तर हे टळते.

लघवीचा संसर्ग म्हणजे काय — जंतू आत कसे जातात

लघवीची पिशवी आणि मार्ग सामान्यतः निर्जंतुक असतो. शौचाच्या जागेजवळचे जंतू लघवीच्या मार्गातून वर चढले की संसर्ग होतो. सर्वात आधी लघवीच्या पिशवीत, आणि दुर्लक्ष झाले तर वर मूत्रपिंडापर्यंत.

मुलींना हे जास्त वेळा होते, कारण त्यांचा लघवीचा मार्ग लहान असतो आणि शौचाच्या जागेच्या जवळ असतो. पहिल्या वर्षात मात्र मुलग्यांमध्येही प्रमाण लक्षणीय असते.

मोठे कारण म्हणजे बद्धकोष्ठ. साठलेले शौच लघवीच्या पिशवीवर दाब देते, पिशवी पूर्ण रिकामी होत नाही, आणि उरलेल्या लघवीत जंतू वाढतात. म्हणून वारंवार होणाऱ्या संसर्गात डॉक्टर आधी शौचाबद्दल विचारतात, आणि तो प्रश्न विचित्र वाटला तरी तो नेमका असतो.

दुसरे नेहमीचे कारण — लघवी रोखून धरणे. शाळेतले स्वच्छतागृह घाण आहे म्हणून मूल दिवसभर लघवीला जातच नाही. हे मुलांमध्ये फार सामान्य आहे आणि पालकांना सहसा माहीतच नसते.

उन्हाळ्यात प्रमाण वाढते, कारण घाम जास्त आणि पाणी कमी झाले की लघवी घट्ट होते आणि कमी वेळा होते. मे महिन्यात मुलांचे पाणी पिणे मोजून पाहा — तो एक बदल बऱ्याच घरांत पुरतो.

वयानुसार दिसणारी लक्षणे

लक्षणे वयावर पूर्णपणे अवलंबून आहेत. जे मूल 'जळजळते' असे सांगू शकते त्याचे निदान लवकर होते; जे सांगू शकत नाही त्याचे उशिरा.

म्हणून लहान बाळांच्या बाबतीत लक्षणांची वाट पाहू नका — कारण न सापडणारा ताप हेच पुरेसे कारण आहे तपासणीसाठी.

मोठ्या मुलांमध्ये एक खूण सहज दिसते आणि तरी दुर्लक्षित राहते: रात्री कोरडे राहायला लागलेले मूल अचानक पुन्हा अंथरूण ओले करू लागते. हा नुसता 'मागे पडणे' नाही; तो अनेकदा संसर्गाचा पहिला इशारा असतो.

घरी का सांभाळता येत नाही — लघवीची तपासणी आवश्यक

लघवीचा संसर्ग हे एकमेव निदान आहे जिथे लक्षणांवरून अंदाज बांधणे चालत नाही. तपासणीशिवाय दिलेले प्रतिजैविक दोन चुका करते — नसलेल्या संसर्गावर औषध, किंवा असलेल्या संसर्गासाठी चुकीचे औषध.

तपासणी दोन टप्प्यांत होते. पहिली — लघवीची साधी तपासणी, जिचा निकाल त्याच दिवशी मिळतो आणि संसर्ग आहे का याचा अंदाज देतो. दुसरी — लघवीचे कल्चर, ज्याला दोन-तीन दिवस लागतात आणि जे नेमका जंतू आणि नेमके औषध सांगते.

नमुना कसा घ्यायचा हे महत्त्वाचे आहे. आधी साबणाने जागा स्वच्छ करून, सुरुवातीची थोडी लघवी वाहू देऊन, मधली लघवी निर्जंतुक बाटलीत घ्यायची. डायपर पिळून घेतलेला नमुना चालत नाही — तो निकाल चुकीचा येतो.

अगदी लहान बाळांमध्ये लघवी गोळा करण्यासाठी चिकटवायची पिशवी वापरतात, आणि गरज पडली तर रुग्णालयात नळी घालून किंवा पोटातून सुईने निर्जंतुक नमुना घेतला जातो. ते ऐकायला त्रासदायक वाटते, पण निकाल खरा येतो आणि त्यावर उपचार अवलंबून असतो.

औषध सुरू करण्याआधी नमुना द्या. एक डोस दिल्यानंतर घेतलेल्या नमुन्यात जंतू सापडेनासे होतात आणि मग नेमके औषध कोणते हे कधीच कळत नाही.

उपचार सुरू असताना — मधेच थांबवू नका

प्रतिजैविक सुरू केल्यावर दोन-तीन दिवसांत ताप उतरतो आणि मूल खेळायला लागते. इथेच सर्वात मोठी चूक होते — बरे वाटले म्हणून औषध थांबवले जाते.

लक्षणे गेली म्हणजे जंतू गेले नाहीत. उरलेले जंतू पुन्हा वाढतात, आणि या वेळी ते त्याच औषधाला जुमानत नाहीत. डॉक्टरांनी सांगितलेला पूर्ण कोर्स संपवा — सात दिवस म्हणजे सात दिवस.

औषधाच्या वेळा पाळा. दिवसातून दोनदा म्हणजे साधारण बारा तासांच्या अंतराने. वेळा अनियमित झाल्या की रक्तातली औषधाची पातळी खाली येते आणि जंतूंना संधी मिळते.

पाणी भरपूर द्या. जास्त लघवी झाली की जंतू वाहून जातात. ताप असताना नारळपाणी, ताक, भाताची पेज आणि ओआरएसचे पाणी — कोणतेही चालेल.

उपचार संपल्यावर डॉक्टर पुन्हा एकदा लघवी तपासायला सांगू शकतात, आणि लहान वयात किंवा वारंवार संसर्ग होत असेल तर मूत्रपिंड-मूत्रमार्गाची सोनोग्राफी सुचवू शकतात. ती टाळू नका — काही मुलांमध्ये लघवी उलट दिशेने वर चढते, आणि ते वेळेत कळले तर मूत्रपिंड वाचते.

आणि एक गोष्ट लिहून ठेवा — कोणते औषध, किती दिवस, आणि कल्चरमध्ये कोणता जंतू सापडला. पुन्हा संसर्ग झाला तर हा कागद डॉक्टरांना दाखवणे म्हणजे उपचार दोन दिवस लवकर सुरू होणे.

औषधाने जुलाब झाले किंवा अंगावर पुरळ आले तर औषध स्वतःहून थांबवू नका — आधी डॉक्टरांना विचारा. प्रतिजैविकाने पोट बिघडणे सामान्य आहे आणि त्यावर उपाय असतो; कोर्स अर्ध्यावर सोडण्यापेक्षा तो कितीतरी बरा.

पुन्हा होऊ नये म्हणून

एकदा संसर्ग झालेल्या मुलांना पुन्हा होण्याची शक्यता जास्त असते. खालच्या गोष्टी साध्या आहेत पण त्या खरोखर फरक करतात.

यांतली सर्वात दुर्लक्षित गोष्ट म्हणजे बद्धकोष्ठ. शौच नियमित झाले की वारंवार होणारे संसर्ग बऱ्याच मुलांत आपोआप थांबतात.

आणि शाळेतल्या स्वच्छतागृहाबद्दल एकदा मुलाशी बोला. 'तिथे जायला आवडत नाही' हे उत्तर आले तर तो या यादीतला सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे. वर्गशिक्षकांना सांगून ठेवा की या मुलाला मागितल्यावर जाऊ द्यावे — बहुतेक शाळांत हे सांगितले की प्रश्न तिथेच संपतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: लघवीचा संसर्ग एकाकडून दुसऱ्याला होतो का? — नाही. हा संसर्ग स्वतःच्याच शरीरातल्या जंतूंमुळे होतो, आणि तो एका मुलाकडून दुसऱ्याला जात नाही.

प्रश्न: घरगुती उपायांनी बरा होईल का? — नाही. पाणी जास्त पिणे उपयोगी आहे पण ते उपचार नाही. संसर्ग झालेला असेल तर प्रतिजैविकच लागते, आणि उशीर झाला तर मूत्रपिंडावर परिणाम होऊ शकतो.

प्रश्न: सोनोग्राफी खरेच लागते का? — दोन वर्षांखालच्या मुलात पहिलाच संसर्ग असेल, किंवा कोणत्याही वयात संसर्ग वारंवार होत असेल, तर हो. काही मुलांमध्ये लघवी पिशवीतून उलट वर चढते; ते वेळेत कळले तर पुढची इजा टाळता येते.

प्रश्न: शौचाला जाऊन आल्यावर मुलीला कसे पुसायचे हे कधी शिकवावे? — पॉटी ट्रेनिंग सुरू होते तेव्हापासूनच. पुढून मागे — हे एकच वाक्य दर वेळी सांगा. पाच-सहा वर्षांपर्यंत मूल स्वतः नीट पुसू शकेल असे गृहीत धरू नका; अधूनमधून पाहत राहा.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमच्या मुलाला पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.