किती दिवस अंगावर पाजायचे: शिफारस काय सांगते, आणि घर काय म्हणते

'अजून पाजतेस?' — समारंभातला एक संवाद

मूल दीड वर्षांचे आहे. लग्नात किंवा बारशाला कोणीतरी विचारते — 'अजून पाजतेस? आता सोड की.' आणि लगेच सल्ले सुरू होतात: दूध आता पाणी झाले आहे, दात आले की सोडायचे असते, मूल हट्टी होते, आईची तब्येत बिघडते.

यांतले एकही वाक्य खरे नाही. पण ती सगळी आत्मविश्वासाने म्हटली जातात आणि त्यांतून सुटका करून घेणे कठीण जाते.

म्हणून हे पान दोन गोष्टी देते — शिफारस प्रत्यक्षात काय सांगते, आणि त्या वाक्यांना शांत, नेमकी उत्तरे. आणि शेवटी, थांबवायचे असेल तेव्हा ते कसे करायचे.

शिफारस काय सांगते

जागतिक आरोग्य संघटना आणि भारत सरकारचे राष्ट्रीय मार्गदर्शन दोन्ही एकच सांगतात, आणि ते सोपे आहे.

जन्मानंतर एका तासात पहिले दूध. सहा महिने फक्त आणि फक्त आईचे दूध — पाणीही नाही. सहा महिन्यांनंतर घन आहार सुरू, आणि त्याबरोबर अंगावर पाजणे चालूच. आणि ते दोन वर्षे किंवा त्यापुढे — जोवर आई आणि मूल दोघांना हवे आहे तोवर.

'दोन वर्षांनंतर दुधात काही उरत नाही' हा गैरसमज इथेच मोडतो. दुधाची गुणवत्ता कमी होत नाही; उलट मूल कमी पिते तसे दुधातले संरक्षक घटक अधिक घट्ट होतात.

सहा महिन्यांनंतरही दूध काय देते

पोषण — दुसऱ्या वर्षातही दिवसाला पाचशे मिलिलिटर आईचे दूध मुलाच्या ऊर्जेचा आणि प्रथिनांचा मोठा भाग पुरवते, आणि जीवनसत्त्व अ चा तर बहुतांश.

संरक्षण — आईच्या दुधातली प्रतिपिंडे मूल जोवर पिते तोवर मिळत राहतात. आणि दुसऱ्या वर्षात मूल रांगते, चालते, हाताला येईल ते तोंडात घालते — म्हणजे संसर्गाचा धोका जास्त असतो. नेमके तेव्हा हे संरक्षण उपयोगी पडते.

आजारपणात — जुलाब किंवा तापात मूल काहीच खात नाही, पण दूध पिते. त्या दिवसांत तेच अन्न आणि पाणी दोन्ही असते, आणि तेच निर्जलीकरण टाळते.

आणि आधार — दुखले, भीती वाटली, नवीन जागा, दात येताहेत. या क्षणी दूध हे फक्त अन्न नसते; ते शांत करण्याचे साधन असते. याला 'लाड' म्हणून हिणवले जाते, पण लहान मुलाला आधाराची गरज असणे हा दोष नाही.

सगळीकडून येणारे सल्ले

खालची वाक्ये प्रत्येक घरात ऐकू येतात. त्यांना वादाने उत्तर देऊ नका — शांत, ठाम माहितीने द्या.

आणि सर्वात उपयोगी युक्ती — पुढच्या तपासणीला डॉक्टरांना विचारा आणि त्यांचे उत्तर घरी सांगा. डॉक्टरांच्या तोंडचे वाक्य घरात जास्त वजन ठेवते.

हळूहळू थांबवायचे कसे

थांबवायचे ठरवले तर एकदम बंद करू नका. अचानक थांबवल्याने स्तन दुखतात, गाठी होतात, स्तनदाहाचा धोका वाढतो, आणि मूलही गोंधळते.

दर आठवड्याला एकच वेळ कमी करा. दिवसाची, मुलाला सर्वात कमी आवडणारी वेळ आधी काढा. आठवडाभर तेवढ्यावर राहा, मग पुढची.

काढलेल्या वेळेच्या जागी दुसरे काहीतरी द्या — पाणी किंवा दुधाचा कप, खाऊ, आणि सर्वात महत्त्वाचे, तेवढाच वेळ जवळ घेऊन बसणे. मुलाला दुधाइतकीच जवळिकीची गरज असते.

रात्रीची आणि सकाळची वेळ सर्वात शेवटी काढा. त्या सर्वात घट्ट रुजलेल्या असतात, आणि त्या आधी काढल्या तर बाकी सगळे कठीण होते.

आणि स्तनाला काहीही लावू नका — कडुनिंब, तिखट, हळद. हे घरात सुचवले जाते आणि ते मुलासाठी गोंधळात टाकणारे आणि क्रूर आहे. मूल का नाकारले जात आहे हे त्याला कळत नाही.

मोठ्या मुलाला पाजण्यातल्या खऱ्या अडचणी

दीड-दोन वर्षांच्या मुलाला पाजणे हे नवजात बाळाला पाजण्यापेक्षा वेगळे असते, आणि त्यातल्या अडचणी वेगळ्या असतात. त्या खऱ्या आहेत आणि त्यांची चर्चा होत नाही.

मूल आता जिथे असेल तिथे, जेव्हा हवे तेव्हा मागते — पाहुण्यांसमोर, दुकानात, बसमध्ये. यावर उपाय म्हणजे नियम ठरवणे: 'घरी बसल्यावर' किंवा 'झोपताना'. दोन वर्षांचे मूल हे समजू शकते, आणि सातत्य ठेवले तर ते पाळतेही.

मूल कपडे ओढते किंवा हात घालते. यासाठी घरात एक शब्द ठरवा जो मुलाला वापरता येईल, आणि 'मागून सांग' असे शिकवा. हे लाजिरवाणे प्रसंग बरेच कमी करते.

चावणे — दात आल्यावर काही मुले चावतात. चावले की शांतपणे पाजणे थांबवा आणि 'नाही' म्हणा. दोन-तीन वेळा असे केले की ते थांबते. ओरडू नका; काही मुले घाबरून पाजणेच बंद करतात.

आणि रात्रीचे वारंवार उठणे. दोन वर्षांचे मूल रात्री तीन वेळा पाजायला उठत असेल तर रात्रीच्या वेळा हळूहळू कमी करता येतात — दिवसाच्या नाही, फक्त रात्रीच्या.

थांबवायची इच्छा तुमची असेल तर

आणि हे स्पष्ट लिहायला हवे — थांबवण्याचा निर्णय तुमचाही असू शकतो, आणि तो पूर्णपणे रास्त आहे.

थकवा, कामाचे तास, तब्येत, मानसिक ओझे, किंवा 'आता पुरे' असे वाटणे — यांतले कोणतेही कारण पुरेसे आहे. दोन वर्षे ही शिफारस आहे, बंधन नाही, आणि ती न पाळल्याने कोणी वाईट आई ठरत नाही.

अपराधीपणा वाटणे इथे फार सामान्य आहे, आणि तो अनेकदा बाहेरून लादलेला असतो. तुम्ही जेवढे दिवस पाजले ते मूल्यवान आहे — मग ते दोन आठवडे असोत की दोन वर्षे.

थांबवल्यावर काही दिवस मनःस्थिती खालावू शकते; संप्रेरके बदलतात म्हणून. हे तात्पुरते असते, पण खूप दिवस राहिले तर डॉक्टरांना सांगा.

आईला काय मिळते

चर्चा नेहमी बाळाच्या फायद्यांची होते आणि आईचा भाग वगळला जातो. तोही खरा आहे.

प्रसूतीनंतर लगेच पाजल्याने गर्भाशय आकुंचन पावते आणि रक्तस्राव कमी होतो. हे पहिल्या तासापासूनचे थेट संरक्षण आहे.

जेवढे जास्त महिने पाजले जाते तेवढा स्तनाच्या आणि गर्भाशयाच्या कर्करोगाचा धोका कमी होतो, असे अनेक अभ्यास सांगतात. हा परिणाम एकूण महिन्यांवर अवलंबून आहे, म्हणून जास्त काळ पाजण्याचा फायदा आईलाही मिळतो.

दुसऱ्या प्रकारचा मधुमेह होण्याची शक्यताही कमी दिसते — विशेषतः गरोदरपणात साखर वाढली असेल तर.

आणि पाजण्याने पाळी उशिरा सुरू होते, त्यामुळे दोन बाळंतपणांत नैसर्गिक अंतर पडते. पण हे गर्भनिरोधक साधन नाही आणि त्यावर अवलंबून राहू नये.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: पुन्हा गरोदर राहिले तर पाजणे थांबवावे लागते का? — सहसा नाही. गरोदरपणात पाजता येते, आणि प्रसूतीनंतर दोघांना पाजताही येते. गरोदरपण गुंतागुंतीचे असेल तर मात्र डॉक्टरांना विचारा.

प्रश्न: पाजताना पाळी सुरू झाली तर दूध कमी होते का? — पाळीच्या आसपास काही दिवस दूध थोडे कमी वाटू शकते आणि चवही थोडी बदलते. काही दिवसांत ते पूर्ववत होते.

प्रश्न: कामावर जात असूनही दोन वर्षे पाजता येईल का? — हो. दिवसा काढलेले दूध आणि घरी असताना थेट पाजणे — अनेक स्त्रिया अशा पद्धतीने वर्षभराहून जास्त पाजतात.

प्रश्न: मुलाने स्वतःहून सोडले तर? — काही मुले स्वतःहून सोडतात, सहसा दोन ते चार वर्षांच्या दरम्यान. काही दिवस नकार म्हणजे कायमचे सोडणे नाही — आजारपण, दात येणे किंवा नवीन जागा यामुळे तात्पुरता नकार येतो.