दूध पुरते आहे का: खरे पुरावे कोणते

रात्री दोन वाजता, तिसऱ्यांदा

बाळ पुन्हा उठले आहे, आणि हा तिसरा वेळ. आई थकलेली आहे आणि घरातले कोणीतरी झोपेतच म्हणते — 'दूध पुरत नसेल, वरचे द्या.'

हे वाक्य भारतात दर रात्री हजारो घरांत ऐकू येते, आणि तेच अंगावर पाजणे थांबण्याचे सर्वात मोठे कारण आहे. मेख अशी की ते बहुतेक वेळा चुकीचे असते.

नवजात बाळ वारंवार उठते कारण त्याचे जठर लहान आहे आणि आईचे दूध लवकर पचते — दूध कमी आहे म्हणून नाही. वारंवार उठणे हे दूध कमी असल्याचा पुरावा नाही.

मग खरा पुरावा कोणता? तो तीन ठिकाणी आहे — किती ओले डायपर होतात, शौच कसा आहे, आणि वजन वाढते आहे का. हे तिन्ही मोजता येतात, आणि बाकी सगळे अंदाज आहेत.

पहिला पुरावा: ओले डायपर आणि शौच

आत आत काय गेले हे मोजता येत नाही, पण बाहेर काय आले हे मोजता येते. आणि तेच सर्वात विश्वासार्ह मोजमाप आहे.

पहिल्या दिवसांत आकडा वाढत जातो, कारण दूध हळूहळू वाढते. म्हणून एका दिवसाचा आकडा नाही, वाढत जाणारा नमुना पाहा.

शौचाचा रंगही तेवढाच सांगतो. पहिल्या दोन दिवसांत काळसर-हिरवा चिकट, मग हिरवट, आणि चौथ्या-पाचव्या दिवसापर्यंत मोहरीसारखा पिवळा. पाचव्या दिवसानंतरही शौच काळसर असेल तर दूध पुरत नाही — हा सर्वात लवकर मिळणारा इशारा आहे.

दुसरा पुरावा: वजन आणि गिळण्याचा आवाज

जन्मानंतर पहिल्या काही दिवसांत बाळाचे वजन उतरते, आणि ते अपेक्षित आहे — साधारण सात ते दहा टक्क्यांपर्यंत. दहा दिवसांपासून दोन आठवड्यांपर्यंत ते जन्माच्या वजनावर परत यायला हवे.

त्यानंतर पहिल्या तीन महिन्यांत आठवड्याला साधारण दीडशे ते दोनशे ग्रॅम वाढ अपेक्षित असते. महिन्यातून एकदा केंद्रात वजन करून घ्या आणि ते कार्डावर नोंदवा.

एका वेळचे वजन नव्हे, वजनाची चाल पाहा. बाळ स्वतःच्या रेषेवर वाढत असेल तर ते ठीक आहे, ती रेषा सरासरीच्या वर असो वा खाली.

आणि पाजताना ऐका. बाळ नीट पीत असेल तर गिळण्याचा आवाज येतो — 'कऽ, कऽ' असा लयबद्ध. पहिली काही मिनिटे ते वेगाने चोखते, मग धीमे आणि खोल गिळायला लागते. तो आवाज आला की दूध जाते आहे.

घाबरवणारी खोटी लक्षणे

खालच्या गोष्टींमुळे सर्वात जास्त आया अंगावरचे दूध थांबवतात, आणि यांतली एकही दूध कमी असल्याचा पुरावा नाही.

यांतली प्रत्येक गोष्ट खरी आहे — ती घडतेच. फक्त तिचा अर्थ जो लावला जातो तो चुकीचा आहे.

पहिल्या दिवसांतल्या ज्या गोष्टी दूध कमी करतात

पुरवठा पहिल्या दोन-तीन आठवड्यांत ठरतो, आणि नेमके त्याच काळात घरात काही रूढी पाळल्या जातात ज्या तो कमी करतात.

बाळगुटी, मध, साखरपाणी किंवा गूळपाणी — जन्मानंतर पहिल्या दिवसांत हे दिले जाते. यामुळे दोन गोष्टी होतात: बाळाचे पोट भरते आणि ते कमी चोखते, आणि निर्जंतुक नसलेली वस्तू पोटात जाते. दोन्ही टाळण्यासारखे.

पहिल्या दोन दिवसांत 'दूध येत नाही' म्हणून बाटली सुरू करणे. पण दूध यायलाच दोन-तीन दिवस लागतात, आणि तोवर चीक पुरेसा असतो. बाटली सुरू झाली की चोखणे कमी होते आणि दूध यायला आणखी उशीर होतो.

पाजण्याच्या वेळा ठरवणे — 'दर तीन तासांनी' अशी शिस्त. नवजात बाळाला मागणीनुसार पाजायचे असते, आणि वारंवार पाजणेच पुरवठा वाढवते.

आणि बाळाला वेगळ्या खोलीत ठेवणे. बाळ जवळ असले की भूक लागल्याची पहिली चिन्हे — तोंड हलवणे, हात तोंडात घालणे — लगेच दिसतात. रडणे ही उशिराची खूण आहे, आणि रडणारे बाळ नीट चोखत नाही.

पंप काय सांगतो, आणि काय सांगत नाही

पंपाने काढलेल्या दुधाचे प्रमाण पाहून अनेकींना धक्का बसतो, आणि तिथेच आत्मविश्वास संपतो.

पण पंप आणि बाळ एकसारखे काम करत नाहीत. बाळाचे चोखणे, त्याचा स्पर्श, वास आणि आवाज — हे सगळे मिळून दूध सोडणारे संप्रेरक तयार होते. यंत्र त्यातले काहीच करत नाही.

म्हणून पंपाने तीस मिलिलिटर निघाले याचा अर्थ बाळाला तेवढेच मिळते असा नाही. अनेक स्त्रिया भरपूर दूध पाजतात आणि पंपाने फारच थोडे काढू शकतात.

पंप उपयोगी आहे — कामावर परत जाताना, साठवण्यासाठी, किंवा बाळ पिऊ शकत नसताना. पण तो पुरवठा मोजण्याचे साधन नाही.

खरोखर दूध कमी असेल तर

काही वेळा दूध खरोखर कमी असते, आणि ते ओळखायच्या खुणा वर दिलेल्याच — पाचव्या दिवसानंतरही शौच काळसर, दिवसाला सहापेक्षा कमी ओले डायपर, दोन आठवड्यांत जन्माचे वजन परत न येणे, आणि बाळ सतत गळून गेलेले.

अशा वेळी सर्वात आधी पकड तपासून घ्या. बहुतेक वेळा कारण दूध बनत नाही हे नसते — बाळाला ते बाहेर काढता येत नाही हे असते. आरोग्य केंद्रातल्या ताईंकडून, आशा कार्यकर्तीकडून किंवा स्तनपान सल्लागाराकडून एकदा पाजून दाखवा.

मग वारंवारता वाढवा. दिवसाला आठ ते बारा वेळा, आणि रात्रीही. दूध मागणीवर बनते — जेवढे काढले जाईल तेवढे तयार होते. रात्रीचे पाजणे विशेष महत्त्वाचे, कारण दूध बनवणारे संप्रेरक रात्री जास्त असते.

आईचे स्वतःचे खाणे-पिणे आणि झोप पाहा. डिंकाचे लाडू, अळिवाची खीर, मेथीचे लाडू, शतावरी — हे पारंपरिक पदार्थ पौष्टिक आहेत आणि त्यांनी बरे वाटते. पण त्यांच्यापेक्षा जास्त फरक वारंवार पाजण्याने आणि पुरेशा पाण्याने पडतो.

आणि वरचे दूध सुरू करायचे असेल तर ते डॉक्टरांच्या सल्ल्याने करा. एकदा बाटली सुरू झाली की बाळ कमी चोखते, कमी चोखल्याने दूध कमी होते, आणि मग बाटली वाढते — हे चक्र मागे फिरवणे कठीण असते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: जन्मानंतर पहिल्या दिवशी दूध येतच नाही — काय करावे? — पहिल्या दोन-तीन दिवसांत येणारा चिकट पिवळा चीक हेच बाळाचे पूर्ण अन्न आहे. त्याचे प्रमाण थोडेच असते आणि तेवढेच पुरते. या काळात वरचे दूध, मध, साखरपाणी किंवा बाळगुटी देऊ नका.

प्रश्न: सहा महिन्यांच्या आत पाणी द्यावे का? — नाही. फक्त दूध. उन्हाळ्यातही नाही — आईच्या दुधात पुरेसे पाणी असते. पाणी दिल्याने बाळ कमी दूध पिते आणि पोट भरल्यासारखे वाटते.

प्रश्न: पाजल्यावर लगेच बाळ पुन्हा भुकेले दिसते — दूध कमी आहे का? — वाढीच्या टप्प्यांत बाळ काही दिवस सतत पिते. हे शरीराला 'जास्त दूध बनव' असे सांगण्याची पद्धत आहे, आणि दोन-तीन दिवसांत ते आपोआप सुटते. या दिवसांत वरचे दूध सुरू करू नका.

प्रश्न: आई आजारी असेल तर पाजता येते का? — सर्दी, ताप, जुलाब यांत पाजणे चालू ठेवा — उलट आईच्या दुधातून बाळाला संरक्षण मिळते. औषध घेत असाल तर डॉक्टरांना पाजत असल्याचे सांगा.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमच्या बाळाची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.