फॉर्म्युला दूध: कधी लागते, कोणते, आणि बाटली नेमकी कशी तयार करायची

दुकानाच्या कपाटासमोर

दहा डबे, दहा नावे, आणि प्रत्येकावर वेगळा दावा — मेंदूच्या वाढीसाठी, पचनासाठी, प्रतिकारशक्तीसाठी. निवडायचे कसे हेच कळत नाही.

एक गोष्ट आधी सांगून टाकतो, आणि ती दिलासा देणारी आहे — भारतात विकल्या जाणाऱ्या सगळ्या नवजात फॉर्म्युलांना एकच किमान मानक पाळावे लागते. त्यामुळे डब्यांमधला फरक जाहिरातीत वाटतो तेवढा मोठा नसतो.

आणि दुसरी गोष्ट जी माहीत असायला हवी — भारतात फॉर्म्युलाची जाहिरात करणे कायद्याने बंदी आहे. आयएमएस कायद्याने डब्यावर बाळाचे चित्र, 'डॉक्टरांनी सुचवलेले' असे दावे, आणि सवलती-भेटी सगळे बेकायदेशीर आहे. म्हणून असा दावा दिसला तर तो कायदा मोडतो आहे, आणि त्यावर निवड करू नका.

खरा फरक निवडीत नाही — तयारीत आहे. चुकीच्या प्रमाणात केलेली किंवा अस्वच्छ बाटली खरोखर धोकादायक असते, आणि तिथेच हे पान वेळ घालवते.

फॉर्म्युला खरोखर कधी लागतो

काही परिस्थितींत तो लागतोच, आणि तेव्हा तो वापरणे हा अपयश नाही. आईचे दूध पुरेसे तयार होत नसेल आणि वैद्यकीय मदतीनंतरही सुधारत नसेल; आईला असा आजार किंवा औषध असेल की पाजता येत नाही; बाळ वेळेआधी जन्मलेले असून डॉक्टरांनी सांगितले असेल; आई आणि बाळ काही कारणाने वेगळे असतील; किंवा आईने पाजायचे नाही असे ठरवले असेल.

पण त्याआधी एकदा मदत घ्या. पुरवठा कमी वाटण्याच्या बहुतेक प्रकरणांत खरे कारण बाळाची पकड असते, आणि ती दुरुस्त करता येते. आरोग्य केंद्रातल्या ताईंकडून किंवा स्तनपान सल्लागाराकडून एकदा पाजून दाखवा.

आणि जे टाळायचे — 'रात्री शांत झोपेल म्हणून' किंवा 'वजन वाढेल म्हणून' फॉर्म्युला सुरू करणे. एकदा बाटली सुरू झाली की बाळ कमी चोखते, कमी चोखल्याने दूध आणखी कमी होते, आणि हे चक्र मागे फिरवणे कठीण असते.

पहिल्या दिवसांत घरात 'दूध येईपर्यंत डबा आणा' असे सुचवले जाते. ते टाळा — पहिल्या दोन-तीन दिवसांत येणारा चिकट पिवळा चीक थोडाच असतो आणि तोच पुरेसा असतो.

कोणता प्रकार, कोणत्या वयाला

डब्यावरचा टप्पा वयानुसार असतो, आणि तो पाळा — मोठ्या टप्प्याचे दूध लहान बाळाला देऊ नका.

आणि विशेष प्रकार — सोया, हायड्रोलाइज्ड, लॅक्टोज-फ्री — फक्त डॉक्टरांनी सांगितले तरच. ते ॲलर्जी किंवा विशिष्ट स्थितींसाठी असतात, आणि विनाकारण वापरले तर ना उपयोग होतो ना पैसे परवडतात.

बाटली तयार करण्याची बरोबर पद्धत

ही यादी जशीच्या तशी पाळा. फॉर्म्युलाची पावडर निर्जंतुक नसते, आणि म्हणून पाण्याचे तापमान महत्त्वाचे आहे.

आणि प्रमाण कधीही बदलू नका. जास्त पाणी घातले तर बाळाला पोषण मिळत नाही; कमी पाणी घातले तर मूत्रपिंडावर ताण येतो आणि निर्जलीकरण होते. डबा जास्त दिवस पुरावा म्हणून पाणी वाढवणे — हे भारतात होते आणि ते धोकादायक आहे.

निर्जंतुकीकरण, साठवण, उरलेले दूध

बाटली आणि बुच प्रत्येक वेळी धुवा — गरम पाणी, साबण, आणि आतून पोहोचणारा ब्रश. मग निर्जंतुक करा: पाच मिनिटे उकळत्या पाण्यात, किंवा वाफेच्या यंत्रात.

एका वर्षापर्यंत निर्जंतुकीकरण चालू ठेवा. आपल्याकडचे हवामान उष्ण-दमट आहे आणि जंतू लवकर वाढतात.

तयार केलेली बाटली तासभर आधी करून ठेवू नका. प्रत्येक वेळी ताजी करा — हेच सर्वात सुरक्षित.

बाटलीने पाजण्याची पद्धत

काय द्यायचे यावर बरेच लिहिले जाते आणि कसे द्यायचे यावर काहीच. पण पद्धत बदलली की बाळाला होणारा त्रास बराच कमी होतो.

बाळाला अर्धवट उभट धरा — पूर्ण आडवे नको. आडवे झोपवून पाजल्याने दूध कानाच्या नळीत जाऊ शकते आणि कानाचे संसर्ग वाढतात.

बाटली जवळपास आडवी धरा, पूर्ण उभी नाही. यामुळे दूध हळू येते आणि बाळ स्वतःच्या वेगाने पिते. बुचात दूध भरलेले राहील एवढा कोन ठेवा, म्हणजे हवा गिळली जात नाही.

मध्येच थांबा आणि ढेकर काढा — साधारण अर्धी बाटली झाल्यावर एकदा, आणि शेवटी एकदा.

बाळ तोंड फिरवते किंवा बुच सोडते तेव्हा थांबा. उरलेली बाटली संपवायचा आग्रह करू नका — बाटलीने पाजलेली बाळे नेमकी याच कारणाने जास्त पितात.

आणि बाटली नेहमी माणसाने धरावी. उशीवर टेकवून बाळाला एकटे सोडणे धोकादायक आहे — दूध घशात जाऊ शकते.

मिश्र पद्धत, नेहमीच्या चुका, आणि डॉक्टरांकडे कधी

अंगावर आणि फॉर्म्युला दोन्ही देता येते. तसे करायचे असेल तर आधी अंगावर पाजा आणि मग फॉर्म्युला — म्हणजे स्तन रिकामे होते आणि दुधाचा पुरवठा टिकतो. आणि हे शक्यतो सहा आठवड्यांनंतर सुरू करा, तोवर अंगावरचे दूध स्थिर होते.

नेहमीच्या चुका — पाणी न उकळता वापरणे. गरम पाण्याऐवजी थेट नळाचे पाणी. चमचा दाबून भरणे. प्रमाण बदलणे. बाटली मायक्रोवेव्हमध्ये गरम करणे. बाटली तोंडात ठेवून झोपवणे. आणि उरलेली बाटली नंतरसाठी ठेवणे.

आणखी एक — फॉर्म्युलामध्ये साखर, मध, बिस्कीट किंवा तांदळाची पेज मिसळू नका. एका वर्षाच्या आत गाईचे दूधही मुख्य पेय म्हणून देऊ नका.

डॉक्टरांकडे कधी — बाळाला वारंवार उलट्या होत असतील, अंगावर पुरळ येत असेल, शौचात रक्त दिसत असेल, सतत जुलाब होत असतील, वजन वाढत नसेल, किंवा फॉर्म्युला घेतल्यावर लगेच त्रास होत असेल. यांपैकी काही असेल तर डबा स्वतःच्या मनाने बदलू नका — दाखवा.

खर्चाचा हिशोब

हा भाग कोणी लिहीत नाही, पण अनेक कुटुंबांसाठी तोच निर्णायक ठरतो.

फॉर्म्युला महाग आहे, आणि बाळ वाढत जाईल तसा खर्च वाढत जातो. सुरुवातीला महिन्याला एक-दोन डबे लागतात; सहा महिन्यांच्या बाळाला त्याहून जास्त. वर्षभराचा हिशोब केला तर आकडा मोठा येतो.

आणि पैसे वाचवण्यासाठी पाणी वाढवणे — हे इथेच सुरू होते, आणि तेच सर्वात धोकादायक आहे. पातळ केलेल्या फॉर्म्युलावर बाळाचे वजन वाढत नाही आणि रक्तातले क्षार बिघडू शकतात. डबा पुरवायचा असेल तर वेळा कमी करा, प्रमाण नाही — आणि आधी डॉक्टरांना विचारा.

जमत नसेल तर हे स्पष्टपणे डॉक्टरांना सांगा. अनेक ठिकाणी शासकीय रुग्णालयात किंवा दूध बँकेत मदत मिळते, आणि अंगावरचे दूध परत वाढवण्याचे मार्गही असतात — बाळ अजून लहान असेल तर ते शक्य असते.

आणि डबा उघडल्यावर तारीख लिहा. चार आठवड्यांनंतरची उरलेली पावडर वापरू नका, कितीही वाया जात असली तरी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमच्या बाळाची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.