बाळंतपणानंतरचे नैराश्य: 'बेबी ब्लूज' आणि खरे नैराश्य यांतला फरक

'एवढी चांगली गोष्ट झाली, मग मला असे का वाटते'

बाळ निरोगी आहे, घरात आनंद आहे, सगळे अभिनंदन करत आहेत — आणि तरी आईला रडू येते आहे. आणि त्याहून वाईट म्हणजे ती स्वतःलाच दोष देते: 'एवढ्या चांगल्या गोष्टीनंतर मला असे वाटायला नको.'

हा अपराधीपणा हेच सर्वात मोठे कारण आहे की ही गोष्ट लपवली जाते. भारतात बाळंतपणानंतर मानसिक त्रास होणाऱ्या स्त्रियांचे प्रमाण मोठे आहे — काही अभ्यासांत पाचांतल्या एकीपर्यंत — आणि त्यांतल्या फार थोड्या मदत मागतात.

म्हणून एक गोष्ट आधी स्पष्ट: हे मनाच्या कमकुवतपणामुळे होत नाही. प्रसूतीनंतर शरीरातली संप्रेरके काही दिवसांत प्रचंड बदलतात, झोप तुटते, आणि आयुष्य पूर्ण उलटेपालटे होते. या तिन्हींचा एकत्र परिणाम म्हणून हे होते, आणि त्यावर उपचार आहेत.

आणि दुसरी गोष्ट — बाळावर प्रेम नाही असे याचा अर्थ नाही. नैराश्यात असलेल्या अनेक आया बाळाची पूर्ण काळजी घेतात आणि तरी आतून रिकाम्या वाटतात. दोन्ही एकाच वेळी खरे असू शकते.

'बेबी ब्लूज' आणि नैराश्य — फरक ओळखा

पहिले काही दिवस उदास वाटणे, अचानक रडू येणे, चिडचिड होणे — याला 'बेबी ब्लूज' म्हणतात आणि हे बहुसंख्य आयांना होते. ते तिसऱ्या-चौथ्या दिवशी सर्वात जास्त आणि दोन आठवड्यांत आपोआप जाते.

दोन आठवडे ही सीमारेषा आहे. त्यानंतरही तेच राहिले, किंवा वाढत गेले, तर ते नैराश्य असू शकते. आणि नैराश्य पहिल्या दोन आठवड्यांतच सुरू व्हावे असेही नाही — ते वर्षभरात कधीही सुरू होऊ शकते.

ओळखायची लक्षणे

दोन आठवड्यांहून जास्त काळ खालच्यापैकी अनेक गोष्टी एकत्र दिसत असतील तर मदत घ्या.

बहुतेक दिवस उदास, रिकामे किंवा बधिर वाटणे. आधी आवडणाऱ्या कशातच रस न वाटणे. बाळाशी जवळीक वाटत नाही असे वाटणे, किंवा उलट बाळाबद्दल सतत भीतीदायक विचार येणे. भूक पूर्ण जाणे किंवा खूप वाढणे. बाळ झोपले तरी झोप न येणे. सतत अपराधी वाटणे आणि 'मी चांगली आई नाही' असे वाटत राहणे. लक्ष लागत नाही, साधे निर्णय घेता येत नाहीत. लोकांना टाळावेसे वाटणे.

आणि सर्वात महत्त्वाचे — स्वतःला किंवा बाळाला इजा करण्याचे विचार येत असतील, किंवा 'मी नसते तर बरे झाले असते' असे वाटत असेल, तर हे तातडीचे आहे. वाट पाहू नका, कोणालातरी आत्ता सांगा.

एक वेगळा आणि दुर्मीळ प्रकारही असतो — प्रसूतीनंतरचा मनोविकार. त्यात नसलेले आवाज ऐकू येतात, नसलेल्या गोष्टी दिसतात, किंवा विचित्र आणि विचित्र भीतिदायक कल्पना मनात येतात. हा वैद्यकीय आणीबाणीचा प्रकार आहे आणि त्यावर लगेच उपचार लागतात.

मदत कुठे मिळते

पहिले पाऊल सर्वात सोपे — प्रसूती करणाऱ्या डॉक्टरांना सांगा. सहा आठवड्यांच्या तपासणीत हे विचारले जायला हवे, आणि विचारले नाही तर तुम्ही स्वतःहून सांगा. लाजण्यासारखे काहीही नाही; हा आजार आहे आणि तो सर्रास होतो.

टेली-मानस ही केंद्र सरकारची मोफत मानसिक आरोग्य सेवा आहे — १४४१६ या क्रमांकावर चोवीस तास, मराठीसह अनेक भाषांत. फोन करून बोलता येते आणि गरज असेल तर पुढे कुठे जायचे तेही सांगितले जाते.

जिल्हा रुग्णालयात आणि शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयात मानसोपचार विभाग असतो, आणि जिल्हा मानसिक आरोग्य कार्यक्रमांतर्गत सेवा कमी खर्चात मिळते. आशा कार्यकर्ती किंवा अंगणवाडीताईंना विचारले तर जवळचे ठिकाण सांगता येते.

उपचार म्हणजे नेहमी औषधे नव्हे. सौम्य ते मध्यम त्रासात समुपदेशन पुरेसे ठरते. औषधे लागली तर अंगावर पाजत असतानाही सुरक्षित असणारी औषधे उपलब्ध आहेत — 'दूध पाजते म्हणून औषध घेता येणार नाही' हे गृहीत धरून उपचार टाळू नका. डॉक्टरांना सांगा की तुम्ही पाजत आहात; ते त्यानुसार ठरवतील.

घरातल्यांसाठी

हा भाग नवऱ्यासाठी, सासूसाठी, आईसाठी आणि घरातल्या इतरांसाठी आहे. आईला मदत मागता येत नाही तेव्हा घरातले काय करतात यावर बरेच अवलंबून असते.

काय करू नये आधी: 'एवढे काय झाले', 'माझ्या वेळी तर मी शेतात काम करत होते', 'बाळाकडे बघून तरी आनंदी राहा', 'हे सगळे मनाचे खेळ आहेत' — ही वाक्ये मदत करत नाहीत. ती ऐकल्यावर आई पुढच्या वेळी काहीच सांगत नाही, आणि तेच सर्वात धोकादायक.

काय करावे: ऐका. सल्ला न देता ऐका. 'तुला असे वाटते आहे हे मला कळते' एवढे म्हणा. आणि मग ठोस मदत करा — काही तास बाळ सांभाळा जेणेकरून तिला सलग झोप मिळेल, जेवण करून द्या, कपडे धुवा. 'काही लागले तर सांग' असे म्हणण्यापेक्षा एखादे काम उचलून करणे कितीतरी उपयोगी.

झोप हे सर्वात मोठे औषध आहे. रात्री एक वेळ काढलेले दूध कोणीतरी पाजले, किंवा सकाळी तीन तास बाळ बाहेर फिरवून आणले, तर आईला सलग झोप मिळते — आणि सलग झोपेने मनःस्थितीत मोठा फरक पडतो.

आणि लक्ष ठेवा. आई खात नाही, बोलत नाही, बाळाकडे पाहत नाही, किंवा विचित्र बोलते आहे असे वाटले तर स्वतःहून डॉक्टरांकडे न्या. या स्थितीत माणसाला स्वतःहून मदत मागणे सर्वात कठीण जाते.

स्वतःसाठी करता येण्याजोगे

हे उपचारांना पर्याय नाहीत, पण उपचारांबरोबर हे केले तर फरक पडतो.

झोपेला प्राधान्य द्या. 'बाळ झोपले की तूही झोप' हा सल्ला वैतागवाणा वाटतो, पण भांडी आणि कपडे वाट पाहू शकतात. झोप नाही.

दिवसातून एकदा बाहेर पडा — पाच मिनिटे गॅलरीत, किंवा इमारतीभोवती एक फेरी. उजेड आणि हालचाल दोन्ही मदत करतात, आणि हे सर्वात कमी मेहनतीचे पाऊल आहे.

एका माणसाला खरे सांगा. नवरा, बहीण, मैत्रीण, आई — कोणीही एक. आतल्या आत ठेवलेली गोष्ट मोठी होत जाते, आणि बोलल्यावर ती लगेच लहान होते.

स्वतःकडून अपेक्षा कमी करा. घर अस्ताव्यस्त असले तरी चालेल. पाहुण्यांना नाही म्हणता येते. रोज स्वयंपाक करायलाच हवा असे नाही. या काळात 'आदर्श आई' या कल्पनेचा काहीही उपयोग नाही.

आणि लक्षात ठेवा — यावर उपचार आहेत आणि बहुतेक स्त्रिया पूर्ण बऱ्या होतात. हे कायमचे नाही.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: वडिलांनाही असे होते का? — हो. नव्या वडिलांमध्येही नैराश्य दिसते, आणि त्याबद्दल तर आणखी कमी बोलले जाते. लक्षणे तशीच असतात, कधी चिडचिड आणि कामात पळून जाणे या रूपात दिसतात. मदत तीच लागते.

प्रश्न: औषध घेतले तर दूध पाजता येईल का? — बहुतेक वेळा हो. अंगावर पाजत असताना सुरक्षित असणारी औषधे उपलब्ध आहेत. डॉक्टरांना तुम्ही पाजत आहात हे स्पष्ट सांगा.

प्रश्न: पुढच्या बाळंतपणातही होईल का? — शक्यता वाढते, पण नक्की नाही. आणि आधी झाले आहे हे डॉक्टरांना माहीत असले तर पुढच्या वेळी लवकर लक्ष ठेवता येते, ज्याने बराच फरक पडतो.

प्रश्न: गर्भपात किंवा बाळ दगावले असेल तर? — शोक आणि नैराश्य दोन्ही होऊ शकते आणि दोन्हीसाठी मदत उपलब्ध आहे. 'दुसरे होईल' असे सांगणाऱ्या लोकांपासून थोडे लांब राहा, आणि जिथे ऐकून घेतले जाईल तिथे बोला.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. स्वतःला किंवा बाळाला इजा करण्याचे विचार येत असतील तर वाट पाहू नका — टेली-मानसच्या १४४१६ या मोफत क्रमांकावर फोन करा किंवा जवळच्या रुग्णालयात जा.