गर्भाच्या वजनाचा तक्ता: सोनोग्राफीतला तो आकडा नेमके काय सांगतो

सोनोग्राफीच्या खोलीत सांगितलेला तो एक आकडा

तपासणी संपते, अहवाल हातात येतो, आणि त्यात एक ओळ असते — अंदाजे वजन एवढे ग्रॅम. घरी येईपर्यंत तोच आकडा डोक्यात फिरत असतो, आणि रात्री तो शोधून पाहिला जातो.

मग एका बाजूला 'बाळ लहान आहे' अशी भीती, आणि दुसऱ्या बाजूला घरातल्यांचा 'जास्त खा, तूप खा, दूध पी' असा आग्रह. दोन्ही त्याच एका आकड्यातून येतात.

म्हणून सर्वात आधी एक गोष्ट स्पष्ट करू — तो आकडा मोजलेला नाही. तो अंदाज आहे, आणि त्या अंदाजात दहा ते पंधरा टक्क्यांची चूक अपेक्षित असते. तीन किलोच्या बाळात ती चूक जवळपास साडेचारशे ग्रॅम होते.

EFW म्हणजे मोजमाप नाही, अंदाज

गर्भाशयातल्या बाळाला तराजूवर ठेवता येत नाही. म्हणून सोनोग्राफीत चार गोष्टी मोजल्या जातात — डोक्याचा घेर, डोक्याची रुंदी, पोटाचा घेर, आणि मांडीच्या हाडाची लांबी. या चार आकड्यांवरून एका सूत्राने वजनाचा अंदाज काढला जातो. त्यालाच EFW म्हणतात.

सूत्र सरासरीवर चालते, म्हणून प्रत्येक बाळासाठी ते थोडे चुकते. शिवाय मोजणी करणाऱ्याच्या हातावर, यंत्रावर, बाळाच्या स्थितीवर आणि पाण्याच्या प्रमाणावरही आकडा बदलतो. एकाच दिवशी दोन ठिकाणी केलेल्या सोनोग्राफीत वेगळे आकडे येऊ शकतात, आणि दोन्ही बरोबर असतात.

म्हणून एका सोनोग्राफीच्या आकड्यावरून काहीही ठरवू नका. महत्त्वाची गोष्ट एका वेळचा आकडा नाही — दोन-तीन आठवड्यांच्या अंतराने घेतलेल्या दोन आकड्यांतली वाढ आहे. बाळ स्वतःच्या रेषेवर वाढत असेल तर ते ठीक आहे, ती रेषा सरासरीच्या वर असो वा खाली.

आणि हा आकडा गरोदरपणाच्या शेवटी सर्वात जास्त चुकतो — नेमके तेव्हा तो सर्वात जास्त वापरला जातो. 'बाळ मोठे आहे म्हणून शस्त्रक्रिया करावी लागेल' असे फक्त EFW वरून ठरवले जात असेल तर दुसरे मत घ्यायला हरकत नाही.

आठवड्यानुसार सरासरी वजन

खालचा तक्ता आठव्या ते चाळिसाव्या आठवड्यापर्यंतचे सरासरी वजन आणि सामान्य श्रेणी देतो. श्रेणी वाचा, सरासरी नाही — निरोगी बाळे त्या श्रेणीत कुठेही असू शकतात.

तुमच्या बाळाचा आकडा श्रेणीच्या थोडा खाली किंवा वर असेल तर घाबरू नका. आईची उंची आणि बांधा, वंश, कितवे बाळ, आणि आनुवंशिकता — या सगळ्यांनी फरक पडतो. लहान चणीच्या आईचे बाळ सरासरीपेक्षा लहान असणे नैसर्गिक आहे.

पर्सेंटाइल म्हणजे काय — शंभर बाळांची रांग

अहवालात वजनाबरोबर एक पर्सेंटाइलचा आकडा असतो, आणि तो सर्वात जास्त गैरसमज करून देतो. तो गुण नाही.

समजून घ्यायची सोपी पद्धत — त्याच आठवड्याची शंभर बाळे वजनाप्रमाणे रांगेत उभी केली, तर तुमचे बाळ कितव्या क्रमांकावर उभे राहील तो आकडा. चाळिसाव्या पर्सेंटाइलचे बाळ म्हणजे शंभरांतल्या चाळीस बाळांपेक्षा जड आणि साठ बाळांपेक्षा हलके. एवढेच.

दहा ते नव्वद यांच्यातले सगळे आकडे सामान्य आहेत. तिसाव्या पर्सेंटाइलचे बाळ 'कमी वजनाचे' नाही आणि सत्तराव्या पर्सेंटाइलचे 'चांगले' नाही.

'बाळ लहान आहे' — याचा अर्थ काय आणि काय नाही

दहाव्या पर्सेंटाइलच्या खाली असलेल्या बाळांना 'वयाच्या मानाने लहान' म्हणतात. पण यात दोन वेगवेगळ्या गोष्टी एकाच नावाखाली येतात, आणि त्यांतला फरक मोठा आहे.

पहिली — घटनात्मक लहान बाळ. ते जन्मतःच लहान चणीचे आहे, आईवडीलही तसेच आहेत, ते स्वतःच्या रेषेवर सतत वाढते आहे, आणि वारेतून रक्तपुरवठा नीट आहे. अशी बाळे पूर्ण निरोगी असतात आणि त्यांना काहीही उपचार लागत नाहीत.

दुसरी — वाढ खुंटलेले बाळ. इथे बाळाला पुरेसे पोषण किंवा प्राणवायू मिळत नाही, बहुतेकदा वारेच्या अडचणीमुळे. हे बाळ स्वतःच्या रेषेवरून खाली घसरत जाते. यावर लक्ष ठेवावे लागते आणि कधी लवकर प्रसूती करावी लागते.

हे दोन वेगळे करण्यासाठी डॉप्लर तपासणी केली जाते — नाळेतून आणि वारेतून रक्तप्रवाह कसा आहे ते पाहणारी सोनोग्राफी. ती सांगितली तर टाळू नका; तीच खरे उत्तर देते.

वाढीवर खरोखर परिणाम करणाऱ्या गोष्टी

आईचे पोषण — पण 'खूप खाणे' नाही. महत्त्वाचे प्रथिन, लोह आणि कॅलरी. डाळी, अंडी, दूध-दही, हिरव्या पालेभाज्या, शेंगदाणे, राजगिरा, नाचणी. दिवसातून तीन मोठ्या जेवणांऐवजी पाच-सहा वेळा थोडे थोडे खाल्ले तर पचते आणि जळजळही कमी होते.

रक्त कमी असणे हे भारतात सर्वात मोठे आणि सर्वात दुर्लक्षित कारण आहे. गरोदर स्त्रियांमध्ये त्याचे प्रमाण खूप जास्त आहे आणि त्याचा थेट परिणाम बाळाच्या वजनावर होतो. लोहाच्या गोळ्या रोज घ्या — त्यांनी पोट बिघडत असेल तर जेवणानंतर घ्या किंवा डॉक्टरांना सांगून प्रकार बदला, पण थांबवू नका.

तंबाखू, मावा, गुटखा, धूम्रपान — यांचा थेट आणि मोठा परिणाम बाळाच्या वजनावर होतो, आणि घरात कोणी ओढत असेल तर त्याचाही. हे थांबवणे ही एकच गोष्ट सगळ्या आहाराच्या सल्ल्यांपेक्षा जास्त फरक करते.

रक्तदाब आणि साखर नियंत्रणात ठेवा. दोन्ही बाळाच्या वाढीवर परिणाम करतात — एक कमी करते, दुसरी वाढवते. म्हणूनच प्रत्येक तपासणीला रक्तदाब मोजला जातो, आणि तो चुकवू नये.

आणि पुरेशी झोप आणि विश्रांती. डाव्या कुशीवर झोपल्याने गर्भाशयाकडे जाणारा रक्तप्रवाह चांगला राहतो, आणि हे विनामूल्य आहे.

अहवालातले इतर आकडे

अहवालात EFW शिवाय आणखी काही आकडे असतात आणि ते न समजल्याने विनाकारण काळजी होते. थोडक्यात अर्थ असा.

बीपीडी, एचसी, एसी, एफएल — हे अनुक्रमे डोक्याची रुंदी, डोक्याचा घेर, पोटाचा घेर आणि मांडीच्या हाडाची लांबी. यांच्यावरूनच वजनाचा अंदाज काढला जातो. यांतले एखादे थोडे मागे-पुढे असणे सामान्य आहे; सगळी एकत्र पाहिली जातात.

एएफआय किंवा एसडीपी — गर्भाशयातल्या पाण्याचे प्रमाण. ते खूप कमी किंवा खूप जास्त असेल तर लक्ष ठेवावे लागते. ते नेहमी बदलत असते, म्हणून एका अहवालावरून ठरवले जात नाही.

प्लेसेंटा — वारेची जागा. ती गर्भाशयाच्या तोंडाजवळ असेल तर 'लो लाइंग' लिहिले जाते; बहुतेकदा गर्भाशय वाढल्यावर ती वर सरकते आणि प्रश्न मिटतो. पुढच्या सोनोग्राफीत तपासले जाते.

प्रेझेंटेशन — बाळाची स्थिती. सदतिसाव्या आठवड्याच्या आधी बाळ उलटे-सुलटे फिरत असते, म्हणून त्याआधीच्या अहवालातली स्थिती फार महत्त्वाची नाही.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: जास्त तूप, दूध आणि सुका मेवा खाल्ला तर बाळाचे वजन वाढेल का? — आईचे वजन वाढते, बाळाचे फार नाही. बाळाची वाढ वारेतून मिळणाऱ्या पोषणावर ठरते, आईने किती खाल्ले यावर नाही. संतुलित आहार आणि लोहाच्या गोळ्या यांचा परिणाम जास्त.

प्रश्न: सोनोग्राफीचा आकडा आणि जन्मानंतरचे वजन वेगळे कसे? — कारण तो अंदाज होता. दहा-पंधरा टक्क्यांचा फरक अपेक्षित आहे. जन्मानंतरचे वजनच खरे.

प्रश्न: बाळ मोठे आहे म्हणून शस्त्रक्रिया करावीच लागते का? — फक्त अंदाजित वजनावरून हा निर्णय घेतला जात नाही. आईचा ओटीपोटाचा आकार, साखर आहे का, आधीच्या प्रसूती कशा झाल्या — हे सगळे पाहिले जाते. निर्णय का घेतला जातो आहे ते विचारा.

प्रश्न: दर तपासणीला सोनोग्राफी करावी का? — नाही. विनाकारण वारंवार सोनोग्राफी केल्याने माहिती वाढत नाही, फक्त काळजी वाढते. डॉक्टर सांगतील तेव्हाच करा.