गरोदरपणातल्या सोनोग्राफी: कोणत्या आठवड्यात कोणती, आणि ती काय पाहते

सोनोग्राफीला घाबरण्याचे कारण नाही

सोनोग्राफी ध्वनिलहरींनी चालते — क्ष-किरणांनी नाही. त्यात कोणतेही किरणोत्सर्ग नसतात आणि गरोदरपणात ती सुरक्षित आहे. पोटावर थंड जेल लावले जाते, एक साधन फिरवले जाते, आणि पडद्यावर चित्र दिसते. दुखत काहीही नाही.

सुरुवातीच्या आठवड्यांतली सोनोग्राफी योनीमार्गातून केली जाते, कारण गर्भ अजून खूप लहान असतो आणि पोटावरून तो स्पष्ट दिसत नाही. ती अस्वस्थ वाटते पण धोकादायक नाही, आणि गर्भपात होण्याचा त्याचा संबंध नाही.

मूत्राशय भरलेले लागते का हे आधी विचारून घ्या. काही सोनोग्राफींसाठी लागते आणि काहींसाठी नाही, आणि तिथे पोहोचल्यावर हे कळले तर तासभर वाट पाहावी लागते.

आणि प्रत्येक सोनोग्राफी काहीतरी शोधण्यासाठी नसते. बहुतेक वेळा ती फक्त 'सगळे अपेक्षेप्रमाणे चालले आहे' एवढेच सांगते, आणि तेच तिचे काम आहे.

कोणत्या आठवड्यात कोणती

गरोदरपणात साधारण तीन ते पाच सोनोग्राफी केल्या जातात. संख्या तुमच्या तब्येतीवर आणि डॉक्टरांच्या पद्धतीवर अवलंबून असते.

यांतल्या दोन सर्वात महत्त्वाच्या — अकरा ते तेरा आठवड्यांतली आणि अठरा ते बावीस आठवड्यांतली. या दोन चुकवू नका. बाकीच्या गरजेनुसार.

प्रत्येक सोनोग्राफीचा अहवाल जपून ठेवा आणि प्रत्येक भेटीला सोबत न्या. वाढ नीट होते आहे का हे मागच्या अहवालांशी तुलना करूनच ठरवता येते.

भारतात सोनोग्राफीत जे सांगितले जात नाही

बाळाचे लिंग सांगणे भारतात कायद्याने गुन्हा आहे. पीसीपीएनडीटी कायदा, १९९४ हे स्पष्ट सांगतो, आणि तो केवळ सांगणाऱ्यालाच नाही तर विचारणाऱ्यालाही लागू होतो.

म्हणून सोनोग्राफी केंद्रात 'मुलगा की मुलगी' असे विचारू नका. डॉक्टर सांगत नाहीत ते तुमच्याशी वाईट वागत आहेत म्हणून नाही — ते कायदा पाळत आहेत. आणि सांगणारे केंद्र सापडले तर ते बेकायदेशीर काम करत आहे; तिथून लांब राहा.

हा कायदा का आहे हे एका आकड्यात दिसते. महाराष्ट्रात हजार मुलांमागे मुलींची संख्या अनेक जिल्ह्यांत अजूनही कमी आहे, आणि त्यामागचे कारण लिंगनिदान करून केलेला गर्भपात हेच होते. कायद्यानंतर हे प्रमाण सुधारले, आणि म्हणूनच त्याची कडक अंमलबजावणी चालू आहे.

सोनोग्राफी केंद्रात लावलेली 'इथे लिंगनिदान केले जात नाही' अशी पाटी हा त्या केंद्राचा नकार नाही — तो कायद्याचा भाग आहे. आणि प्रत्येक सोनोग्राफीच्या वेळी भरून घेतला जाणारा फॉर्म एफ हाही त्याचाच भाग आहे; तो भरायला वेळ लागतो, पण तो टाळता येत नाही.

कोणी लिंगनिदान करत असल्याचे कळले तर तक्रार करता येते — जिल्हा शल्यचिकित्सक कार्यालयात किंवा राज्याच्या आरोग्य विभागाकडे. तक्रारदाराचे नाव गुप्त ठेवले जाते.

सोनोग्राफीला जाताना

मागच्या सगळ्या सोनोग्राफीचे अहवाल आणि गरोदरपणाचे कार्ड सोबत न्या. तुलना करता आली नाही तर अर्धी माहिती वाया जाते.

मूत्राशय भरलेले हवे का ते आधी विचारा. लागत असेल तर एक तास आधी दोन-तीन ग्लास पाणी प्या आणि लघवीला जाऊ नका.

सैल कपडे घाला — पोट सहज मोकळे करता येईल असे. साडी किंवा वेगळा टॉप-पँट सोयीचा; पूर्ण ड्रेस काढावा लागतो.

सोबत कोणीतरी असू द्या. बहुतेक केंद्रांत आत एका व्यक्तीला परवानगी असते, आणि विचारल्यास ती मिळते.

प्रश्न आधी लिहून न्या. आत गेल्यावर पडद्याकडे पाहण्यातच वेळ जातो आणि बाहेर आल्यावर प्रश्न आठवतात.

विचारण्यासारखे प्रश्न: बाळाची वाढ आठवड्याप्रमाणे आहे का? वारेची जागा कुठे आहे? पाण्याचे प्रमाण कसे आहे? पुढची सोनोग्राफी कधी? आणि अहवालात काही न समजणारा शब्द असेल तर तो नेमका काय आहे?

अहवाल हातात मिळाल्यावर तिथेच वाचून घ्या आणि न समजलेले तिथेच विचारा. घरी येऊन इंटरनेटवर शोधण्यापेक्षा हे कितीतरी बरे — अहवालातले बहुतेक शब्द तांत्रिक असतात आणि ते शोधले की भीतिदायक वाटतात.

आणि अहवालात 'सर्व सामान्य' लिहिलेले असेल तर त्यावर विश्वास ठेवा. प्रत्येक ओळ शोधून त्यात काहीतरी शोधण्याची गरज नाही.

3D आणि 4D सोनोग्राफी लागते का

3D सोनोग्राफी बाळाच्या चेहऱ्याचे त्रिमित चित्र दाखवते; 4D त्यात हालचालही दाखवते. दोन्ही पाहायला सुंदर वाटतात.

पण वैद्यकीयदृष्ट्या त्या सहसा गरजेच्या नसतात. निदानासाठी लागणारी सगळी माहिती नेहमीच्या 2D सोनोग्राफीतून मिळते, आणि रचनात्मक तपासणी 2D नेच केली जाते. काही विशिष्ट परिस्थितींत — उदाहरणार्थ चेहऱ्याच्या रचनेतली शंका — डॉक्टर 3D सुचवतात.

म्हणजे 3D-4D ही आठवण म्हणून घेण्याची गोष्ट आहे, तपासणी म्हणून नाही. त्यासाठी वेगळे पैसे मोजायचे की नाही हा तुमचा निर्णय, आणि न घेतल्याने काहीही कमी होत नाही.

एक गोष्ट टाळा — मॉलमध्ये किंवा दुकानात 'बाळाचा व्हिडिओ' म्हणून चालवली जाणारी अनधिकृत केंद्रे. सोनोग्राफी नोंदणीकृत केंद्रात, नोंदणीकृत डॉक्टरांकडूनच करून घ्या. हे कायद्यानेही बंधनकारक आहे.

आणि आकर्षक पॅकेजेसना भुलू नका. 'दहा सोनोग्राफींचे पॅकेज' असे काही असेल तर लक्षात ठेवा — गरजेपेक्षा जास्त सोनोग्राफी करून माहिती वाढत नाही, फक्त खर्च आणि काळजी वाढते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: वारंवार सोनोग्राफी केल्याने बाळाला त्रास होतो का? — वैद्यकीय कारणासाठी केलेली सोनोग्राफी सुरक्षित मानली जाते. तरीही गरजेशिवाय ती करू नये, आणि 'फक्त बघायला' म्हणून करू नये.

प्रश्न: अनोमली स्कॅनमध्ये सगळे कळते का? — बहुतेक मोठ्या रचनात्मक अडचणी दिसतात, पण सगळेच नाही. काही गोष्टी नंतर दिसतात आणि काही जन्मानंतरच कळतात. 'सर्व सामान्य' म्हणजे 'पाहता येण्याजोगे सर्व सामान्य'.

प्रश्न: सोनोग्राफी मोफत कुठे होते? — शासकीय रुग्णालयांत आणि प्राथमिक आरोग्य केंद्रांत जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रमांतर्गत गरोदरपणातल्या तपासण्या मोफत असतात. जवळच्या आरोग्य केंद्रात किंवा आशा कार्यकर्तीकडे विचारा.

प्रश्न: अहवालात न समजणारे शब्द असतील तर? — पुढच्या भेटीला तो अहवाल घेऊन जा आणि डॉक्टरांना विचारा. इंटरनेटवर शोधून काढलेले अर्थ बहुतेकदा चुकीचे किंवा घाबरवणारे असतात.