पाळी उशिरा आली: गर्भधारणा तपासणी कधी आणि कशी करायची

औषधाच्या दुकानातली ती पाच मिनिटे

पाळीची तारीख उलटून गेली. दोन दिवस, चार दिवस, आठवडा. दिवसातून दहा वेळा कॅलेंडर पाहून झाले आणि मोजून झाले, आणि तरी खात्री होत नाही.

मग औषधाच्या दुकानात जाणे. काउंटरवर गर्दी असते, ओळखीचे कोणी दिसते का ते पाहून घेतले जाते, आणि मग हळू आवाजात मागितले जाते. ती पाच मिनिटे खूप लांब वाटतात.

इथून पुढचे सगळे मात्र स्पष्ट आणि सोपे आहे. पाळी उशिरा येण्याची गर्भधारणेशिवाय कोणती कारणे असतात, तपासणी कधी केली तर खरा निकाल येतो, अंधुक रेघेचा अर्थ काय, आणि गर्भधारणा असेल तर प्रसूतीची तारीख कशी काढायची — हे चारही खाली आहे.

गर्भधारणेशिवायही पाळी उशिरा का येते

पाळी उशिरा येणे म्हणजे गर्भधारणा असे नाही. पाळीचे चक्र संप्रेरकांवर चालते आणि संप्रेरके शरीरातल्या आणि मनातल्या प्रत्येक बदलाला प्रतिसाद देतात.

अठ्ठावीस दिवसांचे चक्र हे पुस्तकातले उदाहरण आहे. प्रत्यक्षात एकवीस ते पस्तीस दिवसांचे चक्र सामान्य मानले जाते, आणि एकाच स्त्रीचे चक्र महिन्यागणिक काही दिवसांनी बदलते.

खालची कारणे नेहमीची आहेत. यांतले काही तुमच्या बाबतीत लागू असेल तर तपासणी करूच नका असे नाही — तपासणी करा, आणि निकाल नकारात्मक आला तर हे लक्षात ठेवा.

घरची तपासणी कधी विश्वासार्ह, आणि कशी करायची

घरची तपासणी लघवीतले एचसीजी नावाचे संप्रेरक शोधते. ते गर्भधारणा झाल्यावर तयार होते आणि दर दोन-तीन दिवसांनी दुप्पट होते. म्हणून खूप लवकर केलेली तपासणी खोटी नकारात्मक येते — संप्रेरक असते, पण ओळखण्याइतके नसते.

योग्य वेळ — पाळीची तारीख उलटून गेल्यानंतर. त्याआधी करायची असेल तर किमान संबंधानंतर चौदा दिवस थांबा. निकाल नकारात्मक आला आणि पाळी आलीच नाही, तर तीन-चार दिवसांनी पुन्हा करा.

सकाळची पहिली लघवी वापरा. रात्रभर लघवी साठलेली असल्याने त्यात संप्रेरकाचे प्रमाण जास्त असते. दिवसा करायची असेल तर आधी दोन-तीन तास लघवीला जाऊ नका आणि खूप पाणी पिऊ नका.

पाकिटावरच्या सूचना वाचा आणि वेळ पाळा — बहुतेक तपासण्यांत तीन ते पाच मिनिटे. त्यानंतर बराच वेळाने दिसणारी रेघ खरी नसते; ती वाळल्यावर उमटलेली खूण असते. आणि पाकिटावरची मुदत तपासा; मुदत उलटलेली पट्टी खोटा निकाल देते.

अंधुक रेघ — ती सकारात्मक आहे की नाही

सर्वात जास्त विचारला जाणारा प्रश्न हाच. उत्तर सोपे आहे — ठरलेल्या वेळेत दिसलेली कोणतीही दुसरी रेघ, कितीही अंधुक असो, सकारात्मकच असते.

रेघ अंधुक असण्याचे कारण म्हणजे संप्रेरकाचे प्रमाण अजून कमी आहे. सुरुवातीच्या दिवसांत हे नेहमीचेच. दोन-तीन दिवसांनी पुन्हा तपासणी केली तर रेघ ठळक झालेली दिसते.

पण एक अपवाद — 'वाळलेली रेघ'. ठरलेली वेळ उलटून गेल्यावर, दहा-वीस मिनिटांनी, रंग नसलेली पातळ राखाडी रेघ उमटते. ती सकारात्मक नाही. म्हणूनच वेळ पाळायला सांगितले आहे.

अंधुक रेघ आली आणि खात्री करून घ्यायची असेल तर रक्ताची बीटा-एचसीजी तपासणी करा. ती लघवीच्या तपासणीपेक्षा लवकर आणि नेमकी असते, आणि दोन दिवसांच्या अंतराने दोनदा केली तर गर्भधारणा नीट वाढते आहे का हेही कळते.

शेवटच्या पाळीवरून प्रसूतीची तारीख

प्रसूतीची तारीख शेवटच्या पाळीच्या पहिल्या दिवसापासून मोजतात — संबंधाच्या दिवसापासून नाही, आणि गर्भधारणा झालेल्या दिवसापासूनही नाही. म्हणून पहिले दोन आठवडे तुम्ही प्रत्यक्षात गरोदर नसताही मोजले जातात, आणि हा गोंधळ जवळपास सगळ्यांना होतो.

मोजण्याची सोपी पद्धत खाली दिली आहे. ती अठ्ठावीस दिवसांचे चक्र गृहीत धरते; तुमचे चक्र त्याहून लांब किंवा आखूड असेल तर तारीख काही दिवसांनी सरकते आणि पहिल्या सोनोग्राफीत ती दुरुस्त केली जाते.

आणि लक्षात ठेवा — ती अपेक्षित तारीख आहे, ठरलेली नाही. फक्त वीसातले एक बाळ नेमके त्याच दिवशी जन्मते. सदतिसाव्या आठवड्यानंतरची प्रसूती 'टर्म' मानली जाते — त्यातही ३९ ते ४१ आठवडे म्हणजे 'फुल टर्म'; ३७-३८ आठवड्यांतले जन्म 'अर्ली टर्म' असतात.

सुरुवातीची लक्षणे — आणि ती किती विश्वासार्ह

पाळी उशिरा येण्याबरोबरच काही लक्षणे दिसू शकतात, पण त्यांवरून निर्णय घेता येत नाही. यांतले प्रत्येक लक्षण पाळीच्या आधीही येते, आणि म्हणून ते गोंधळात टाकते.

नेहमीची लक्षणे — स्तन जड, दुखरे किंवा संवेदनशील होणे. नेहमीपेक्षा जास्त थकवा. लघवीला वारंवार जावे लागणे. मळमळ, विशेषतः सकाळी — पण ती दिवसातून कधीही होऊ शकते आणि 'मॉर्निंग सिकनेस' हे नाव दिशाभूल करणारे आहे. वासांना अचानक तीव्र प्रतिक्रिया. आणि पोट फुगल्यासारखे वाटणे.

अनेकींना यांतले काहीच होत नाही, आणि तरी गर्भधारणा झालेली असते. लक्षणे नाहीत म्हणून काही चुकले आहे असे नाही.

आणि उलटही खरे — ही सगळी लक्षणे असून तपासणी नकारात्मक येऊ शकते. ताण, थायरॉइड आणि पाळीपूर्वीचे बदल यांची लक्षणे जवळपास तशीच असतात. म्हणून लक्षणांवर नाही, तपासणीवर जा.

डॉक्टरांना कधी भेटायचे

तपासणी सकारात्मक आली की पहिल्या आठ आठवड्यांच्या आत एकदा दाखवा. लवकर सुरू केलेली नोंदणी म्हणजे लवकर सुरू झालेल्या लोह आणि फॉलिक ॲसिडच्या गोळ्या, वेळेत झालेल्या तपासण्या, आणि शासकीय योजनांचे टप्पे न चुकणे.

जवळच्या आरोग्य केंद्रात किंवा अंगणवाडीत नोंदणी करा. तिथे मातृत्व कार्ड मिळते, तपासण्या आणि लोहाच्या गोळ्या मोफत मिळतात, आणि आशा कार्यकर्तीचा संपर्क मिळतो. खासगी डॉक्टरांकडे जात असाल तरी ही नोंदणी करून ठेवा — योजनांचे लाभ त्यावर अवलंबून असतात.

तपासणी नकारात्मक आली आणि तरी पाळी आली नाही, तर एक-दोन आठवडे थांबून पुन्हा तपासा. तीन महिने पाळी आलीच नाही तर मात्र स्त्रीरोगतज्ज्ञांना दाखवा — थायरॉइड, पीसीओडी किंवा दुसरे कारण असू शकते आणि त्यावर उपाय आहे.

आणि खालच्यापैकी काही असेल तर लगेच दाखवा: एका बाजूला तीव्र पोटदुखी, चक्कर किंवा भोवळ, खांद्यात दुखणे, किंवा सकारात्मक तपासणीनंतर रक्तस्राव. गर्भाशयाबाहेरची गर्भधारणा दुर्मीळ आहे पण ती तातडीची असते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न