केसांसाठी आहार आणि तपासण्या: काय खरोखर उपयोगी

आहाराने हे थांबत नाही — पण

सर्वात प्रामाणिक वाक्य आधी: बाळंतपणानंतरचे केस गळणे संप्रेरकांच्या बदलामुळे होते, आणि कोणताही आहार ते थांबवू शकत नाही.

मग हे पान का? कारण आहारातली कमतरता हे गळणे लांबवते आणि नवीन केस यायला उशीर करते. ती कमतरता तपासता येते आणि दुरुस्त करता येते — आणि तेवढे करण्यासारखे आहे.

आणि दुसरे कारण — भारतात बाळंतिणीचा आहार म्हणून जे दिले जाते त्यात कॅलरी भरपूर असतात पण लोह आणि प्रथिने अनेकदा कमी पडतात. डिंकाचे लाडू, तूप, गूळ हे उपयोगी आहेतच, पण त्यांच्याबरोबर डाळ, अंडी, पालेभाज्या हव्यात.

तिसरे — या काळात वजन उतरवण्याचे आहार सुरू केले जातात, आणि तेच केसांचे सर्वात मोठे नुकसान करतात. त्याबद्दल स्वतंत्र भाग खाली आहे.

लोह आणि प्रथिने

केस मुख्यतः प्रथिनांचे बनलेले असतात, आणि केसांच्या मुळांना रक्तातून पोषण मिळते. म्हणून प्रथिने आणि लोह हे दोन सर्वात महत्त्वाचे.

प्रसूतीत रक्त गेलेले असते आणि अंगावर पाजण्यानेही मागणी वाढते. भारतात स्त्रियांमध्ये रक्त कमी असण्याचे प्रमाण आधीच खूप जास्त आहे, म्हणून हे तपासून घेणे विशेष उपयोगी.

लोह शोषले जाण्यासाठी क जीवनसत्त्व लागते. डाळीबरोबर लिंबू, जेवणानंतर आवळा किंवा संत्रे — हा छोटा बदल मोठा फरक करतो. आणि जेवणाबरोबर लगेच चहा-कॉफी घेऊ नका; त्यांनी लोहाचे शोषण कमी होते.

थायरॉइड — हे वेगळे लक्ष द्यायचे

बाळंतपणानंतरच्या पहिल्या वर्षात थायरॉइडचा त्रास नव्याने सुरू होऊ शकतो, आणि तो सर्वात जास्त दुर्लक्षित राहतो.

याचे कारण त्याची लक्षणे बाळंतपणानंतरच्या नेहमीच्या लक्षणांसारखीच असतात — थकवा, केस गळणे, वजनात बदल, मनःस्थिती बिघडणे. म्हणून ती 'बाळंतपणामुळेच असेल' असे गृहीत धरले जाते.

थायरॉइड कमी असल्याची खूण — सतत थकवा, थंडी सहन न होणे, बद्धकोष्ठ, कोरडी त्वचा, वजन वाढणे, आणि भुवयांचे बाहेरचे टोक विरळ होणे. ही शेवटची खूण सोपी आहे आणि ती कोणी पाहत नाही.

थायरॉइड जास्त असल्याची खूण — धडधड, वजन उतरणे, खूप घाम, चिडचिड, हात कापणे.

यांतले काही असेल तर टीएसएच तपासून घ्या. उपचार सोपे आहेत, आणि अंगावर पाजत असतानाही ते सुरक्षित असतात.

कोणत्या तपासण्या मागायच्या

डॉक्टरांकडे जाताना नेमके काय मागायचे हे माहीत असले की भेट जास्त उपयोगी होते.

संपूर्ण रक्तचित्र आणि हिमोग्लोबिन — रक्त कमी आहे का हे कळते.

फेरिटिन — ही सर्वात महत्त्वाची आणि सर्वात जास्त वगळली जाणारी तपासणी. हिमोग्लोबिन सामान्य असूनही शरीरातला लोहाचा साठा संपलेला असू शकतो, आणि केसांवर परिणाम त्या साठ्यामुळे होतो. नाव घेऊन मागा.

टीएसएच — थायरॉइडसाठी. आणि गरज वाटल्यास ब-१२ आणि ड जीवनसत्त्व.

निकाल हातात आल्यावर 'सामान्य श्रेणीत आहे' एवढ्यावर थांबू नका — आकडा विचारा आणि लिहून घ्या. फेरिटिन श्रेणीच्या अगदी खालच्या टोकाला असेल तर तांत्रिकदृष्ट्या सामान्य असते, पण केसांसाठी पुरेसे नसते.

वजन उतरवायचे आहार आत्ता नकोत

प्रसूतीनंतर वजन उतरवण्याचा दबाव लगेच सुरू होतो — घरातून, समाजमाध्यमांतून, आणि स्वतःकडूनही.

पण कमी खाणे हे केस गळण्याचे स्वतंत्र कारण आहे. शरीराला कमी पोषण मिळाले की ते आधी केसांचा पुरवठा बंद करते, कारण केस जगण्यासाठी आवश्यक नाहीत. म्हणून कठोर आहारानंतर दोन-तीन महिन्यांनी केस गळायला लागतात.

अंगावर पाजत असाल तर तर हे आणखी महत्त्वाचे. पाजण्यासाठी दिवसाला जास्त कॅलरी लागतात, आणि त्या कमी केल्या तर थकवा वाढतो आणि दूधही कमी होते.

मग वजन कधी? सहा महिन्यांनंतर, हळू, आणि उपाशी न राहता. अंगावर पाजणे, संतुलित आहार आणि रोजचे चालणे — यानेच बहुतेकींचे वजन हळूहळू उतरते.

आणि उपाशी राहणे, एकच पदार्थ खाणे, किंवा जेवण वगळणे — या काळात यांतले काहीही करू नका.

अंगावर पाजताना किती खावे

पाजणाऱ्या आईला दिवसाला साधारण पाचशे जादा कॅलरी लागतात. हा आकडा मोठा वाटतो पण तो एका जादा जेवणाएवढाही नाही — दोन वेळचा पौष्टिक खाऊ पुरतो.

प्रथिने रोज हवीत. प्रत्येक जेवणात डाळ किंवा कडधान्य, आणि दिवसातून एकदा अंडे, दही किंवा पनीर. शाकाहारी असाल तर डाळ-भात एकत्र खाल्ल्याने प्रथिनांची गुणवत्ता वाढते.

पाणी भरपूर. पाजताना तहान लागते आणि ती दुर्लक्षित राहते. पाजायला बसताना जवळ पाण्याचा ग्लास ठेवा — ही एक सवय बरेच काम करते.

पारंपरिक पदार्थांचे स्थान — डिंकाचे लाडू, मेथीचे लाडू, अळिवाची खीर, सुंठ-गूळ, शतावरी. हे पौष्टिक आहेत आणि त्यांत तूप, गूळ, सुका मेवा असतो. ते खा, पण त्यांच्याबरोबर डाळ, भाज्या आणि फळेही हवीत — नाहीतर कॅलरी भरपूर आणि लोह-प्रथिने कमी असे होते.

आणि लोहाच्या गोळ्या प्रसूतीनंतरही चालू ठेवा. सहसा तीन महिने सुचवल्या जातात; डॉक्टरांना विचारून घ्या.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: केसांसाठीच्या गोळ्या घेऊ का? — कमतरता असेल तरच उपयोगी. तपासणी न करता घेतल्या तर उपयोग होत नाही, आणि काही जीवनसत्त्वे जास्त झाल्यास उलट केस गळतात.

प्रश्न: लोहाच्या गोळ्यांनी पोट बिघडते — काय करावे? — जेवणानंतर घ्या, किंवा डॉक्टरांना सांगून प्रकार बदलून घ्या. थांबवू नका. बद्धकोष्ठ होत असेल तर पाणी आणि तंतुमय पदार्थ वाढवा.

प्रश्न: शाकाहारी आहारात लोह पुरते का? — पुरू शकते, पण लक्ष द्यावे लागते. पालेभाज्या, गूळ, खजूर, राजगिरा, कडधान्ये — आणि प्रत्येक वेळी क जीवनसत्त्व सोबत. तपासणी करून घेणे इथे विशेष उपयोगी.

प्रश्न: किती दिवसांत फरक दिसेल? — कमतरता दुरुस्त झाल्यावरही केस दिसण्याजोगे वाढायला तीन ते सहा महिने लागतात. लगेच फरक अपेक्षित नाही.

हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तुमची तब्येत पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे डॉक्टर किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील कर्मचारीच.