गर्भातील बाळाची वाढ महिन्यानुसार: पहिले ठोके, पहिली लाथ आणि किक काउंटची पद्धत

अंधाऱ्या खोलीतला लुकलुकणारा ठिपका

सोनोग्राफीची खोली, मंद केलेले दिवे, पोटावर फिरणारे थंड प्रोब — आणि अचानक स्क्रीनवर एक ठिपका लयीत लुकलुकताना दिसतो. सहाव्या-सातव्या आठवड्यातले बाळाचे हृदय मिनिटाला 110 ते 160 वेळा धडधडते — म्हणजे आईच्या हृदयाच्या जवळपास दुप्पट वेगाने. तांदळाच्या दाण्याएवढ्या जीवात हे घडत असते.

इथून पुढचे आठ महिने म्हणजे आठवड्यागणिक बदलांची मालिका — बाराव्या आठवड्यात लिंबाएवढे असलेले बाळ चाळिसाव्या आठवड्यात सरासरी 2.5 ते 3.5 किलोंचे होते. कोणत्या महिन्यात काय घडते हे माहीत असले की प्रत्येक स्कॅनला काय बघणार, कोणती तपासणी का सांगितली आहे आणि कधी सावध व्हायचे, हे सगळे स्पष्ट होते — आणि दर भेटीची धाकधूक निम्मी होते.

पहिली तिमाही (1-3 महिने): अवयवांची जुळणी

चौथ्या आठवड्यात तिळाएवढे असलेले बाळ बाराव्या आठवड्याच्या शेवटी साधारण 5-6 सेंटीमीटर आणि 14 ग्रॅमांचे — म्हणजे लिंबाएवढे — होते. सहाव्या आठवड्यात हृदय धडधडू लागते, आठव्या आठवड्यात हात-पायांच्या कळ्या फुटतात, आणि दहाव्या आठवड्यापर्यंत मेंदू, मणका, किडनी अशा सर्व महत्त्वाच्या अवयवांची प्राथमिक जुळणी पूर्ण होते. म्हणूनच फॉलिक अ‍ॅसिडची गोळी याच काळात सर्वात महत्त्वाची असते.

अकराव्या ते तेराव्या आठवड्यात NT स्कॅन आणि जोडीची रक्त तपासणी (डबल मार्कर) होते — बाळाच्या मानेमागील पाण्याची जाडी मोजून गुणसूत्रदोषांच्या शक्यतेचा प्राथमिक अंदाज यातून मिळतो. ही तपासणी याच आठवड्यांत करावी लागते; नंतर तिचा उपयोग राहत नाही. पहिली तिमाही संपली की गर्भपाताची शक्यता बरीच घटते — अनेक कुटुंबे गोड बातमी जाहीर करायला याच टप्प्याची वाट बघतात.

दुसरी तिमाही (4-6 महिने): फुलपाखराची फडफड

पहिल्यांदाच आई होणाऱ्यांना बाळाची पहिली हालचाल सहसा 18 ते 20 व्या आठवड्यात जाणवते; दुसऱ्या-तिसऱ्या खेपेला ओळखीची असल्याने 16-18 व्या आठवड्यातच कळते. सुरुवातीला ती लाथ वाटतच नाही — पोटात फुलपाखरू फडफडल्यासारखे किंवा बुडबुडा सरकल्यासारखे वाटते. वार (प्लेसेंटा) पोटाच्या पुढच्या बाजूला असेल तर हालचाली आणखी उशिरा जाणवतात — हा दोष नव्हे, फक्त गादी मध्ये आहे इतकेच. पहिली हालचाल जाणवलेली तारीख मात्र नोंदवून ठेवा; पुढच्या तपासणीत डॉक्टर ती आवर्जून विचारतात.

अठराव्या ते बाविसाव्या आठवड्यातला अ‍ॅनॉमली स्कॅन हा गरोदरपणातला सर्वात सविस्तर स्कॅन — हृदयाचे चारही कप्पे, मेंदूची रचना, किडनी, मणका, हात-पायांची बोटे हे सगळे तपासले जाते. या स्कॅनमध्ये बाळाचे लिंग दिसते, पण ते सांगणे PCPNDT कायद्याने गुन्हा आहे — सोनोग्राफी केंद्रातल्या पाट्या त्याचसाठी असतात.

चोविसाव्या आठवड्याच्या सुमारास बाळ आवाज ऐकू लागते — त्यामुळे बाळाशी बोलणे, गाणी-अभंग म्हणणे यांना आतापासून खरा अर्थ असतो. सहाव्या महिन्याच्या शेवटी बाळ साधारण 600 ग्रॅम आणि 30 सेंटीमीटरचे होते. अनेक मराठी घरांत डोहाळे जेवणाचे बेत याच सुमारास ठरतात — हौस पुरवायला हा काळ उत्तमच, फक्त ताटातली गोडाची मर्यादा आठवणीत ठेवा.

तिसरी तिमाही (7-9 महिने): वजन, फुफ्फुसे आणि लाथांची भाषा

शेवटच्या आठवड्यांत बाळ आठवड्याला साधारण 200 ग्रॅम वजन वाढवते आणि फुफ्फुसांत सर्फॅक्टंट नावाचा घटक तयार होतो — जन्मानंतर पहिला श्वास स्वतः घेण्यासाठी लागणारा. छत्तिसाव्या आठवड्यापर्यंत बहुतेक बाळे डोके खाली करून प्रसूतीच्या स्थितीत येतात; बाळ आडवे किंवा पायाळू असेल तर पुढची दिशा डॉक्टर ठरवतात. या काळात दवाखान्याच्या फेऱ्याही वाढतात — सातव्या-आठव्या महिन्यात दर दोन आठवड्यांनी आणि नवव्या महिन्यात दर आठवड्याला तपासणी हे नेहमीचे वेळापत्रक.

या काळात बाळाची झोपेची-जागेपणाची लय तयार होते, म्हणून हालचाली मोजण्याची सवय लावा: जेवणानंतर डाव्या कुशीवर पडून हालचाली मोजा — दोन तासांत किमान 10 हालचाली जाणवायला हव्यात. एरवीपेक्षा हालचाली स्पष्ट कमी वाटणे, दोन तासांत 10 न भरणे, रक्तस्राव, अचानक तीव्र डोकेदुखी व हातापायांवर सूज, किंवा अंगावरून पाणी जाणे — यांपैकी काहीही जाणवले तर 'उद्या बघू' न म्हणता त्याच दिवशी रुग्णालय गाठा.

शेवटच्या आठवड्यांतल्या ग्रोथ स्कॅनमध्ये बाळाचे अंदाजे वजन, गर्भजलाचे प्रमाण आणि वारेतून होणारा रक्तपुरवठा (गरज पडल्यास डॉप्लर) तपासला जातो — प्रसूतीची वेळ आणि पद्धत ठरवताना डॉक्टरांचा मुख्य आधार हाच असतो.

तिमाहीनुसार तपासण्यांचे वेळापत्रक

स्कॅन: डेटिंग स्कॅन 6-8 आठवडे (ठोके व गर्भाची जागा), NT स्कॅन 11-13 आठवडे, अ‍ॅनॉमली स्कॅन 18-22 आठवडे, ग्रोथ स्कॅन 28-32 आठवडे व गरजेनुसार शेवटी पुन्हा. रक्त तपासण्या: पहिल्या भेटीत हिमोग्लोबिन, रक्तगट, थायरॉईड, HIV-HBsAg; 24-28 आठवड्यांत साखरेची (GTT) तपासणी.

गोळ्या-इंजेक्शन: फॉलिक अ‍ॅसिड पहिल्या दिवसापासून, चौथ्या महिन्यापासून लोह (IFA) आणि कॅल्शियमच्या गोळ्या, आणि डॉक्टर सांगतील त्या वेळापत्रकाने धनुर्वाताचे (Td) दोन डोस. सरकारी दवाखान्यात व अंगणवाडीमार्फत नोंदणी केल्यास यांतले बहुतेक सगळे मोफत मिळते; अनेक ठिकाणी दर महिन्याच्या 9 तारखेला प्रधानमंत्री सुरक्षित मातृत्व अभियानाअंतर्गत तज्ज्ञांकडून मोफत तपासणीही होते. प्रत्येक अहवालाची फाईल एकत्र ठेवा — पुढच्या प्रत्येक भेटीत तीच सर्वात उपयोगी ठरते. हे वेळापत्रक सर्वसाधारण आहे; तुमच्या तब्येतीनुसार डॉक्टर त्यात बदल करू शकतात.

आजी सांगते ते vs डॉक्टर सांगतात ते

"पोट पुढे आले आहे — मुलगाच!" — पोटाचा आकार बाळाच्या स्थितीवर, आईच्या स्नायूंवर आणि उंचीवर ठरतो; मुलगा-मुलगी यावरून नाही. असले अंदाज गमतीपुरते ठीक, पण गर्भलिंग तपासणे कायद्याने गुन्हा आहे हे घरातही स्पष्ट सांगा. "ग्रहणात बाहेर पडू नकोस, बाळावर व्यंग येते" — ग्रहणाचा बाळावर परिणाम होतो असा कोणताही पुरावा नाही; त्या दिवशी आराम करायचा असेल तर जरूर करा, पण भीती बाळगण्याचे कारण नाही.

"अजून लाथ नाही म्हणजे बाळ अशक्त" — विसाव्या आठवड्यापर्यंत हालचाल न जाणवणे, विशेषतः पहिल्या खेपेला आणि वार पुढच्या बाजूला असताना, अगदी नेहमीचे आहे; काळजी वाटलीच तर पुढच्या तपासणीत विचारा. आजीचे एक सांगणे मात्र विज्ञानालाही पटते — पोटातल्या बाळाशी बोलत राहा: चोविसाव्या आठवड्यापासून बाळ खरोखर ऐकत असते, आणि जन्मानंतर आईचा आवाज ते ओळखते.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न