गरोदरपण नववा आठवडा: गर्भाचा आता 'भ्रूण' नाही, बाळ — २.३ सेंटिमीटर वाढ आणि पहिल्या हालचाली

पडद्यावर एक छोटीशी उसळी — तुम्हाला जाणवत नाही, पण ते हलते आहे

स्कॅनच्या खोलीत पडदा तुमच्याकडे वळवला जातो आणि त्यावर एक अस्पष्ट आकार दिसतो. तंत्रज्ञ म्हणतो, 'बघा, हललं.' आणि खरोखर तो आकार एक छोटीशी उसळी मारतो.

तुमच्या पोटात मात्र काहीच जाणवत नाही — आणि हा विरोधाभास अनेकींना गोंधळात टाकतो. बाळ हलते आहे हे पडद्यावर दिसते, पण ते इतके लहान आहे की त्याचा स्पर्श गर्भाशयाच्या भिंतीपर्यंत पोहोचत नाही.

पहिली जाणवणारी हालचाल अजून दहा-बारा आठवडे दूर आहे. तोपर्यंत बाळ रोज हलत असते — फक्त ते तुमच्यापर्यंत पोहोचत नाही.

या आठवड्यात तुमचे बाळ

बाळाची लांबी साधारण २.३ सेंटिमीटर — एका आवळ्याएवढी. या आठवड्यात वैद्यकीय नावही बदलते: पहिल्या आठ आठवड्यांपर्यंत त्याला भ्रूण म्हणतात, नवव्या आठवड्यापासून गर्भ.

हे नुसते नाव नाही. आतापर्यंत अवयवांची पायाभरणी चालू होती; आता ती जवळपास पूर्ण झाली आहे आणि पुढचा सगळा काळ त्या अवयवांच्या वाढीचा आणि पक्व होण्याचा आहे. सुरुवातीला दिसणारा शेपटीसारखा भाग आता मिटला आहे.

हात-पाय लांब होत आहेत, कोपर वाकते, बोटांच्या खुणा स्पष्ट होत आहेत. डोळ्यांवर पापण्या तयार झाल्या आहेत, पण त्या पुढचे कित्येक आठवडे मिटलेल्याच राहणार आहेत. आतडी, यकृत आणि मूत्रपिंडे काम सुरू करत आहेत.

तुमच्या शरीरात होणारे बदल

मळमळ आणि थकवा अजूनही सर्वात प्रबळ लक्षणे आहेत. अनेकींसाठी नववा आणि दहावा आठवडा हा सर्वात कठीण टप्पा असतो — आणि नेमके त्यानंतर तो निवळायला लागतो.

गर्भाशय आता संत्र्याएवढे झाले आहे. बाहेरून पोट दिसत नाही, पण कमरेचे कपडे घट्ट वाटतात. अनेकींना हे पोट वाढल्यामुळे वाटते; प्रत्यक्षात कारण पोट फुगणे आणि आतड्यांची मंदावलेली हालचाल हे असते.

स्तनांचा आकार वाढतो आणि त्यांच्याभोवतीचे वर्तुळ गडद होते. काहींना चेहऱ्यावर मुरुमे येतात, काहींचे केस चांगले होतात. या सगळ्यामागे हार्मोनचे बदल आहेत आणि यांतले बहुतेक तात्पुरते आहेत.

या आठवड्यात काय करायचे

फॉलिक अ‍ॅसिड आणि डॉक्टरांनी सांगितलेली लोहाची गोळी नियमित घ्या. लोहाच्या गोळीने मलावरोध होत असेल तर ती थांबवू नका — पाणी वाढवा, आहारात तंतुमय पदार्थ वाढवा, रोज थोडे चाला, आणि तरीही त्रास राहिला तर डॉक्टरांना सांगा.

NT स्कॅनसाठी आत्ताच तारीख ठरवून ठेवा. तो अकराव्या आठवड्यापासून तेराव्या आठवड्याच्या सहाव्या दिवसापर्यंतच करता येतो — ही मुदत उलटली की तो पर्याय संपतो. लहान गावांत स्कॅन केंद्रात जागा मिळायला वेळ लागतो, म्हणून आधीच बोलून ठेवा.

जेवण थोडे थोडे पण वारंवार ठेवा. एका वेळी भरपूर खाल्ल्याने मळमळ आणि छातीत जळजळ दोन्ही वाढतात. वरण-भात, खिचडी, ताक-भात, इडली, पोहे — साधे पदार्थ या टप्प्यावर सर्वात सहन होतात.

दिवसातून थोडा वेळ चाला. सुरुवातीच्या आठवड्यांत हालचाल थांबवण्याचा सल्ला अनेकदा घरातून येतो, पण गुंतागुंत नसेल तर हलके चालणे मलावरोध, पाठदुखी आणि झोपेसाठी उपयोगी ठरते.

हे सामान्य आहे, आणि हे लगेच सांगायचे

पहिल्या तिमाहीत सर्वात मोठा त्रास अनिश्चिततेचा असतो — कशाची काळजी करायची आणि कशाची नाही. डाव्या रकान्यातले सामान्य आहे; उजव्या रकान्यातले त्याच दिवशी कळवायचे.

डॉक्टरांना ताबडतोब कधी भेटायचे

उजव्या रकान्यातले काहीही असेल तर पुढच्या भेटीची वाट पाहू नका — त्याच दिवशी डॉक्टरांना दाखवा. विशेषतः एका बाजूची तीव्र वेदना आणि खांद्याच्या टोकाला दुखणे हे गर्भाशयाबाहेरच्या गर्भधारणेचे संकेत असू शकतात आणि ती तातडीची स्थिती आहे.

आणि 'उगाच त्रास देतो आहोत' असे वाटून थांबू नका. तपासून 'काही नाही' असे कळणे ही चांगली बातमी असते, वाया गेलेली खेप नाही. हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तो वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याची जागा घेऊ शकत नाही. तुमची तब्येत, चालू असलेली औषधे आणि आधीच्या गरोदरपणांचा अनुभव पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे स्त्रीरोगतज्ज्ञ किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील डॉक्टरच.

तुमची प्रसूतीची तारीख काढा

शेवटची पाळी सुरू झाल्याचा पहिला दिवस आणि चक्राची लांबी द्या — अपेक्षित प्रसूती तारीख, आज कितवा आठवडा चालू आहे आणि अ‍ॅनोमली स्कॅन कधी करायचा, हे सगळे इथेच दिसेल.

हा फक्त अंदाज आहे — बहुतेक बाळे नेमकी त्या तारखेला जन्माला येत नाहीत. पहिल्या तीन महिन्यांत केलेला स्कॅन याहून अचूक तारीख सांगतो; शेवटी तुमचे डॉक्टर सांगतील तेच खरे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: नवव्या आठवड्यात बाळाची हालचाल जाणवते का? — नाही. हालचाली या आठवड्यात सुरू होतात, पण बाळ इतके लहान असते की त्या जाणवत नाहीत. पहिल्या गरोदरपणात पहिली हालचाल साधारण अठराव्या ते विसाव्या आठवड्यात जाणवते.

प्रश्न: भ्रूण आणि गर्भ यांत काय फरक? — पहिल्या आठ आठवड्यांपर्यंत वाढणाऱ्या जिवाला वैद्यकीय भाषेत भ्रूण म्हणतात; नवव्या आठवड्यापासून गर्भ. या टप्प्यावर मुख्य अवयवांची पायाभरणी पूर्ण होते आणि पुढे वाढ व पक्वता सुरू होते.

प्रश्न: माझे पोट अजून दिसतच नाही — बरोबर आहे का? — पूर्णपणे बरोबर. नवव्या आठवड्यात गर्भाशय अजून ओटीपोटाच्या हाडांच्या आतच असते. पोट कधी दिसायला लागते हे शरीरयष्टीवर आणि हे कितवे बाळ आहे यावर ठरते.

प्रश्न: स्कॅनमध्ये मुलगा की मुलगी विचारता येईल का? — नाही. PCPNDT कायद्यानुसार गर्भाचे लिंग तपासणे आणि सांगणे भारतात गुन्हा आहे. विचारणे हेही डॉक्टरांना कायदेशीर अडचणीत आणते.