गरोदरपण चोविसावा आठवडा: साखरेची तपासणी (GTT) — ही चुकवायची नाही
चोविसाव्या आठवड्यात बाळाचे वजन सुमारे ६०० ग्रॅम. गरोदरपणातील मधुमेहासाठीची ग्लुकोज सहनशीलता तपासणी २४ ते २८ आठवड्यांदरम्यान करायची असते — ती कशी होते आणि का आवश्यक आहे, भीती न बाळगता.
सकाळचे आठ, उपाशी पोट, आणि प्रयोगशाळेबाहेरची रांग
सकाळी आठ वाजता, रात्रीपासून काहीही न खाता, प्रयोगशाळेबाहेर रांग लागलेली असते. सगळ्यांच्या हातात तीच चिठ्ठी आणि सगळ्यांच्या मनात तोच प्रश्न: 'हे किती वेळ चालणार?'
GTT बद्दल घाबरवणाऱ्या गोष्टी बऱ्याच ऐकायला मिळतात — ते पाणी किती गोड असते, त्याने उलटी होते, बाळाला त्रास होतो. यांतले बरेचसे अतिरंजित आहे.
पण एक गोष्ट खरी आहे आणि तीच सर्वात महत्त्वाची: गरोदरपणातल्या मधुमेहाला सहसा कोणतेही लक्षण नसते. तपासणी केली नाही तर तो कळतच नाही — आणि तेच खरे धोक्याचे.
या आठवड्यात तुमचे बाळ
बाळाचे वजन सुमारे ६०० ग्रॅम आणि लांबी सुमारे ३० सेंटिमीटर — एका मक्याच्या कणसाएवढी.
फुप्फुसांत सर्फॅक्टंट तयार होत आहे आणि हवेच्या पिशव्यांच्या फांद्या वाढत आहेत. या आठवड्यापासून, अत्यंत विशेष काळजी मिळाली तर, गर्भाशयाबाहेर जगण्याची शक्यता सुरू होते — म्हणून वैद्यकीय भाषेत याला एक महत्त्वाचा टप्पा मानतात. अर्थात प्रत्येक पुढचा आठवडा ती शक्यता खूप मोठ्या प्रमाणात वाढवतो.
आतल्या कानाची रचना पूर्ण झाली आहे आणि बाळाला तोल कळतो. चेहऱ्याची ठेवण आता जवळपास जन्माच्या वेळी असेल तशीच झाली आहे — फक्त चरबी भरायची बाकी आहे.
तुमच्या शरीरात होणारे बदल
पोट आता बरेच पुढे आले आहे आणि गर्भाशय बेंबीच्या वर पोहोचले आहे. वजन वाढल्याने पाठ, कंबर आणि पाय यांवर ताण येतो.
छातीत जळजळ, मलावरोध, पायांची सूज आणि रात्री पायात गोळे — या तक्रारी आता नेहमीच्या झाल्या आहेत. रात्री झोपेतून वारंवार जाग येते, कारण लघवीला जावे लागते आणि आरामदायक स्थिती सापडत नाही.
काहींना ओटीपोटात खाली दाब जाणवतो. तो सौम्य असेल तर सामान्य; पण तो वाढत असेल आणि सोबत नियमित कळा असतील तर लगेच कळवा.
या आठवड्यात काय करायचे
GTT करून घ्या. आदल्या रात्री डॉक्टरांनी सांगितलेल्या वेळेनंतर काहीही खायचे नाही — साधारण आठ ते दहा तास; पाणी चालते. सकाळी उपाशीपोटी रक्ताचा नमुना घेतला जातो, मग ठरावीक प्रमाणात ग्लुकोज विरघळवलेले पाणी प्यायला दिले जाते, आणि एक-दोन तासांनी पुन्हा नमुने घेतले जातात.
त्या दोन-तीन तासांत रुग्णालयातच बसून राहावे लागते — चालायचे नाही, खायचे नाही. सोबत वाचायला काहीतरी आणि तपासणीनंतर लगेच खाण्यासाठी डबा घेऊन जा.
निकाल जास्त आला तर घाबरू नका. गरोदरपणातला मधुमेह बहुतेक वेळा आहारातले बदल, घरी साखर तपासणे आणि रोजचे चालणे — एवढ्यानेच आटोक्यात येतो. गरज पडली तरच इन्सुलिन दिले जाते, आणि ते गरोदरपणात सुरक्षित मानले जाते.
रक्तक्षयाची तपासणीही याच वेळी करून घ्या आणि लोहाची गोळी न चुकता चालू ठेवा.
GTT तपासणी — प्रत्यक्षात काय होते
तपासणीचा प्रत्येक टप्पा, म्हणजे त्या दिवसाचे नियोजन आधीच करता येईल.
| टप्पा | काय होते |
|---|---|
| कधी | २४ ते २८ आठवड्यांदरम्यान |
| आदल्या रात्री | डॉक्टरांनी सांगितलेल्या वेळेनंतर काहीही खायचे नाही (साधारण ८-१० तास); पाणी चालते |
| सकाळी पहिली पायरी | उपाशीपोटी रक्ताचा एक नमुना |
| त्यानंतर | ठरावीक प्रमाणात ग्लुकोज विरघळवलेले पाणी प्यायला दिले जाते — ते खूप गोड लागते |
| प्रतीक्षा | रुग्णालयातच बसून राहायचे; चालायचे नाही, खायचे नाही |
| पुढचे नमुने | पद्धतीनुसार एक तासाने आणि/किंवा दोन तासांनी |
| एकूण वेळ | साधारण दोन ते तीन तास |
| त्रास | फक्त सुईचा; काहींना गोडामुळे मळमळ होते. बाळाला कोणताही धोका नाही |
| निकाल जास्त आल्यास | आहारात बदल, घरी साखर तपासणी, चालणे; गरज पडल्यास इन्सुलिन |
| तपासणी टाळल्यास | लक्षणे नसलेली स्थिती कळतच नाही — तोच खरा धोका |
डॉक्टरांना ताबडतोब कधी भेटायचे
रक्तस्राव, गर्भजल गळत असल्यासारखा स्राव, ताप, लघवी करताना जळजळ, किंवा पोटात सतत राहणारी तीव्र वेदना — यांसाठी त्याच दिवशी डॉक्टरांना भेटा.
तासाभरात चारपेक्षा जास्त नियमित कळा, ओटीपोटात वाढत जाणारा दाब, किंवा खालच्या पाठीत सतत दुखणे — ही वेळेआधीच्या प्रसूतीची लक्षणे असू शकतात. तीव्र डोकेदुखी, नजर धूसर होणे किंवा अचानक मोठी सूज हेही तातडीचे. हा लेख फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तो वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याची जागा घेऊ शकत नाही. तुमची तब्येत, चालू असलेली औषधे आणि आधीच्या गरोदरपणांचा अनुभव पाहून सल्ला देऊ शकतील ते तुमचे स्त्रीरोगतज्ज्ञ किंवा जवळच्या आरोग्य केंद्रातील डॉक्टरच.
तुमची प्रसूतीची तारीख काढा
शेवटची पाळी सुरू झाल्याचा पहिला दिवस आणि चक्राची लांबी द्या — अपेक्षित प्रसूती तारीख, आज कितवा आठवडा चालू आहे आणि अॅनोमली स्कॅन कधी करायचा, हे सगळे इथेच दिसेल.
हा फक्त अंदाज आहे — बहुतेक बाळे नेमकी त्या तारखेला जन्माला येत नाहीत. पहिल्या तीन महिन्यांत केलेला स्कॅन याहून अचूक तारीख सांगतो; शेवटी तुमचे डॉक्टर सांगतील तेच खरे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
GTT चे ते पाणी बाळाला त्रास देते का?
नाही. ते ठरावीक प्रमाणातले ग्लुकोजचे द्रावण असते आणि ही तपासणी जगभर वापरली जाते. काहींना गोडामुळे मळमळ होते, एवढाच त्रास.
मला काहीच लक्षणे नाहीत, तपासणी टाळू का?
टाळू नका. गरोदरपणातल्या मधुमेहाला सहसा कोणतेच लक्षण नसते. वेळेत कळला नाही तर बाळाचे वजन जास्त वाढणे आणि प्रसूतीत गुंतागुंत होण्याची शक्यता वाढते.
मधुमेह निघाला तर सिझेरियन करावेच लागते का?
नाही. साखर व्यवस्थित आटोक्यात राहिली तर सामान्य प्रसूती होऊ शकते. निर्णय त्या वेळच्या परिस्थितीवर ठरतो, नुसत्या निदानावर नाही.
प्रसूतीनंतरही हा मधुमेह राहतो का?
बहुतेक वेळा तो प्रसूतीनंतर जातो. पण पुढे टाइप-२ मधुमेह होण्याची शक्यता वाढते, म्हणून प्रसूतीनंतर सहा ते बारा आठवड्यांनी पुन्हा तपासणी करून घ्यायची असते आणि नंतरही अधूनमधून.
संदर्भ
या पानावरचा प्रत्येक वैद्यकीय आकडा खालील मार्गदर्शक तत्त्वांमधून घेतला आहे. तुमच्या डॉक्टरांचे म्हणणे वेगळे असल्यास ते कोणती मार्गदर्शक तत्त्वे पाळतात हे विचारा.
- WHO. Diagnostic criteria and classification of hyperglycaemia first detected in pregnancy (2013)Backs the claim that gestational diabetes mellitus (GDM) is diagnosed via an oral glucose tolerance test (GTT), that the test involves a fasting blood draw followed by glucose solution and subsequent samples, and that GDM typically has no symptoms.
- ICMR. ICMR-NIN Recommended Dietary Allowances and Estimated Average Requirements for Indians (2020)Supports the guidance to continue iron supplementation without interruption during pregnancy, consistent with recommendations on micronutrient supplementation including iron for pregnant women.
- NICE. Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period (NG3) (2023)Supports the claims that GDM can usually be managed with lifestyle measures (diet and physical activity), that insulin is used only when needed and is safe in pregnancy, and that postpartum follow-up testing is required because of the increased long-term risk of type 2 diabetes.
पुनरावलोकन
- Bhushan Ram — अभियांत्रिकी प्रमुख, theAsianparent इंडियामराठी भाषेची तपासणी; दोन मुलांचे वडील
- Nikhil Dange — theAsianparentमराठी भाषा आणि सांस्कृतिक तपासणी
प्रकाशक: theAsianparent संपादकीय टीम
