आठवड्यानुसार गरोदरपण: १ ते ४० आठवड्यांचे संपूर्ण मार्गदर्शन

तुमचा गरोदरपणाचा आठवडा कसा मोजायचा

पहिल्या भेटीतून बाहेर पडताना हातात एक आकडा असतो — 'तुम्हाला आता सहा आठवडे झाले.' घरी येऊन हिशोब केला की काहीच जुळत नाही. 'आम्ही तर मागच्याच महिन्यात ठरवलं, मग सहा आठवडे कसे?' — हा गोंधळ जवळपास प्रत्येकीच्या वाट्याला येतो.

कारण साधे आहे: गरोदरपणाचे आठवडे गर्भधारणेच्या दिवसापासून मोजत नाहीत — ते शेवटची पाळी सुरू झाल्याच्या पहिल्या दिवसापासून मोजतात. म्हणून पहिल्या दोन आठवड्यांत तुम्ही अजून गरोदरच नसता. डॉक्टरांचा आकडा आणि तुमचा हिशोब दोन आठवड्यांनी वेगळा असतो, याचे कारण हेच — चूक तुमची नाही.

शेवटच्या पाळीची तारीख आठवत नसेल किंवा पाळी अनियमित असेल तर काळजी नको — पहिल्या तीन महिन्यांत केलेला डेटिंग स्कॅन अचूक तारीख देतो. खाली चाळीसही आठवड्यांची स्वतंत्र पाने आहेत; तुमचा आठवडा निवडून वाचा.

ही पाने कशी वापरायची

प्रत्येक आठवड्याच्या पानाची रचना एकच आहे: त्या आठवड्यात बाळ किती वाढले, तुमच्या शरीरात काय बदलते, त्या आठवड्यात काय करायचे, एका नजरेत तक्ता, ताबडतोब डॉक्टरांना भेटायची लक्षणे, आणि शेवटी वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न.

सगळे वाचून पाठ करायची गरज नाही. नवा आठवडा सुरू होतो त्या दिवशी एकदा वाचले तरी पुरे — त्या आठवड्यात काही स्कॅन किंवा तपासणी आहे का एवढे पाहून फोनमध्ये आठवण लावून ठेवा. आणि डॉक्टरांकडे जाण्याआधी प्रश्न लिहून न्या; खोलीत गेल्यावर निम्मे विसरतात.

बाळाच्या आकाराच्या तुलना — तीळ, तांदूळ, लिंबू, पेरू, आंबा, नारळ, अननस — फक्त ढोबळ कल्पना यावी म्हणून आहेत. प्रत्येक बाळ स्वतःच्या वेगाने वाढते; स्कॅनमधला आकार यापेक्षा थोडा कमी-जास्त असणे म्हणजे आपोआप अडचण नव्हे.

तीन तिमाही: एका नजरेत

तिन्ही तिमाहींत तुमचे शरीर आणि बाळाची वाढ पूर्णपणे वेगळ्या टप्प्यांवर असते. पहिली तिमाही अवयव तयार होण्याची — बाहेरून काहीच दिसत नाही, पण आत सर्वात महत्त्वाचे काम चालू असते. दुसरी तिमाही सहसा सर्वात सुसह्य. तिसरी तिमाही वजन वाढण्याची आणि प्रसूतीच्या तयारीची.

प्रत्येक तिमाहीत काय घडते याचा थोडक्यात आढावा खाली. सविस्तर माहितीसाठी त्या त्या आठवड्याचे पान पाहा.

स्कॅन आणि तपासण्यांचे वेळापत्रक

गरोदरपणात चुकवायची नाही अशी एकच गोष्ट असेल तर ती ही — योग्य आठवड्यात योग्य तपासणी. विशेषतः १८ ते २२ आठवड्यांतला अ‍ॅनोमली स्कॅन आणि २४ ते २८ आठवड्यांतली साखरेची तपासणी कोणत्याही कारणाने पुढे ढकलायच्या नाहीत.

कोणती तपासणी कोणत्या आठवड्यात हे एकाच ठिकाणी लिहून ठेवा; या सगळ्याची नोंद तुमच्या माता-बाल संरक्षण कार्डावर होते. सरकारी आरोग्य केंद्रांत दर महिन्याच्या ९ तारखेला PMSMA शिबिरात मोफत तपासणी होते, आणि प्राथमिक आरोग्य केंद्र व अंगणवाडीमार्फत लोह-फॉलिक अ‍ॅसिडच्या गोळ्या मोफत मिळतात.

तुमच्या शरीरात होणारे बदल: ढोबळ आढावा

पहिल्या तिमाहीत सर्वात त्रास देणाऱ्या तीन गोष्टी — मळमळ, थकवा आणि वारंवार लघवी. ही दुबळेपणाची लक्षणे नाहीत; हार्मोनच्या बदलांचा परिणाम आहेत. नोकरी करणाऱ्यांना या काळात थोडे सावकाश जावे लागते, आणि त्यात अपराधी वाटण्यासारखे काहीही नाही. वासाने मळमळ वाढते, म्हणून गरम अन्नापेक्षा थोडे निवलेले अन्न सोपे जाते.

दुसऱ्या तिमाहीत मळमळ कमी होते आणि भूक परत येते. पोट दिसायला लागते आणि पहिल्या हालचाली जाणवतात (१६ ते २२ आठवड्यांदरम्यान; पहिल्या गरोदरपणात उशीर होऊ शकतो — दोन्ही सामान्य). पाठदुखी, पायात गोळे आणि मलावरोध या काळात नेहमीचे. दुसऱ्या तिमाहीपासून डाव्या कुशीवर झोपल्याने गर्भाशयाकडे जाणारा रक्तपुरवठा सुधारतो.

तिसऱ्या तिमाहीत बाळाचे वजन वेगाने वाढते; गर्भाशय डायाफ्रामवर दाब देत असल्याने दम लागतो, छातीत जळजळ वाढते आणि रात्रीची झोप तुटते. हे त्रासदायक आहे पण सहसा धोक्याचे नाही. अठ्ठाविसाव्या आठवड्यापासून रोज एकाच वेळी हालचाली मोजणे — दोन तासांत दहा — हा बाळाच्या तब्येतीवर लक्ष ठेवण्याचा सोपा आणि विश्वासार्ह मार्ग आहे.

आजी काय सांगतात आणि वैद्यक काय सांगते

'तीन महिने होईपर्यंत कोणाला सांगायचं नाही' — ही रूढी आहे, नियम नाही. पहिल्या तीन महिन्यांत गर्भपाताची शक्यता तुलनेने जास्त असते, म्हणून ही पद्धत आली. पण कोणालाच न सांगितल्याने काही बिघडलेच तर बोलायला कोणी उरत नाही — निदान नवऱ्याला आणि एका विश्वासाच्या माणसाला सांगून ठेवा.

'आता दोघांचं खायचं' — हा सर्वात पसरलेला गैरसमज. जास्तीचे लागते ते एका छोट्या न्याहारीएवढे (सुमारे ३५० कॅलरी), दुप्पट नाही. गरज प्रमाणाची नाही, प्रतीची — लोह, कॅल्शियम आणि प्रथिने.

'ग्रहणात बाहेर पडू नये, सुरी-चाकूला हात लावू नये' — याला शास्त्रीय आधार नाही. पण आजींच्या सांगण्यात बरोबर असलेल्या गोष्टीही खूप आहेत: थोडे थोडे वारंवार खाणे, नाचणीचे सत्त्व आणि आंबील, तीळ-गूळ, आणि पुरेशी विश्रांती — या सगळ्याला आजचे वैद्यकही होकारच देते. डोहाळजेवणासारखी प्रथाही चांगली आहे, कारण त्यात घरातले लक्ष आणि आधार दोन्ही मिळतात. आणि एक गोष्ट घरात स्पष्ट सांगा: बाळाचे लिंग तपासणे भारतात कायद्याने गुन्हा आहे (PCPNDT कायदा).

जन्मानंतरची एक गोष्ट आत्ताच ठरवून ठेवा: पहिल्या दिवसांत बाळाला फक्त आईचा चीक द्यायचा. मध, साखरेचे पाणी, घुटी, काढा किंवा गाईचे दूध — यांतले काहीही देऊ नका. यांतून संसर्गाचा धोका असतो आणि आईच्या दुधाचा पुरवठाही कमी होतो. हे प्रसूतीच्या आधीच घरात बोलून ठेवा, कारण नंतर तो वाद घालण्याच्या स्थितीत तुम्ही नसाल.

कोणत्याही आठवड्यात ताबडतोब डॉक्टरांना भेटायची लक्षणे

खालीलपैकी काहीही दिसले तर पुढच्या भेटीची वाट पाहू नका — त्याच दिवशी रुग्णालयात जा (तातडीसाठी १०८).

जास्त रक्तस्राव; पोटात तीव्र वेदना; पाण्यासारखा द्रव गळणे; तीव्र डोकेदुखीसोबत नजर धूसर होणे किंवा चेहरा-हातांना सूज; झटके येणे; ताप; लघवी करताना जळजळ; बाळाची हालचाल नेहमीपेक्षा कमी होणे (अठ्ठाविसाव्या आठवड्यानंतर दोन तासांत दहापेक्षा कमी).

ही पाने फक्त सर्वसाधारण माहितीसाठी आहेत. तुमच्या गरोदरपणाची नेमकी स्थिती तुमचे स्त्रीरोगतज्ज्ञच सांगू शकतात; औषध, आहार आणि विश्रांतीचा अंतिम निर्णय त्यांचाच.

तुमची प्रसूतीची तारीख काढा

शेवटची पाळी सुरू झाल्याचा पहिला दिवस आणि चक्राची लांबी द्या — अपेक्षित प्रसूती तारीख, आज कितवा आठवडा चालू आहे आणि अ‍ॅनोमली स्कॅन कधी करायचा, हे सगळे इथेच दिसेल.

हा फक्त अंदाज आहे — बहुतेक बाळे नेमकी त्या तारखेला जन्माला येत नाहीत. पहिल्या तीन महिन्यांत केलेला स्कॅन याहून अचूक तारीख सांगतो; शेवटी तुमचे डॉक्टर सांगतील तेच खरे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: मला कितवा आठवडा चालू आहे हे कसे कळेल? — शेवटची पाळी सुरू झाल्याच्या पहिल्या दिवसापासून आजपर्यंतचे दिवस मोजा आणि सातने भागा. तारीख आठवत नसेल तर डेटिंग स्कॅन अचूक सांगतो.

प्रश्न: प्रसूतीची तारीख कशी काढतात? — शेवटच्या पाळीच्या तारखेत २८० दिवस (४० आठवडे) मिळवतात. पण फक्त चार-पाच टक्के बाळे नेमकी त्याच तारखेला जन्माला येतात — ती मुदत नाही, अंदाज आहे.

प्रश्न: ४० आठवडे उलटले तरी प्रसूती झाली नाही तर घाबरावे का? — नाही. ४१ आठवड्यांपर्यंत वाट पाहणे सामान्य आहे; त्या वेळी डॉक्टर अधिक देखरेख किंवा कळा आणण्याबद्दल (इंडक्शन) बोलतील. फक्त हालचाल कमी झाली तर मात्र लगेच जा.

प्रश्न: प्रत्येक आठवड्यात सारखीच लक्षणे असतात का? — नाही. एकाच स्त्रीच्या दोन गरोदरपणांतही ती वेगळी असतात. ही पाने ढोबळ प्रवाह सांगतात; तुमचा अनुभव थोडा वेगळा असेल तर तेही सामान्यच.